ayamun  CyberRevue de littérature berbère

Description : K:\1_CONFIDENTIEL_20-10-2011\Mes sites Web\Ayamun_lesNuméros_2000-2011\Septembre2009_fichiers\image006.jpg 

 

12ème année

Numéro 58     Juillet 2012

Email :  ayamun@hotmail.com

Retour à Bienvenue

Description : K:\1_CONFIDENTIEL_20-10-2011\Mes sites Web\Ayamun_lesNuméros_2000-2011\Septembre2009_fichiers\image007.gif 

Tadlist nniḍen :

INTRODUCTION À LA REALISATION

D’UN DICTIONNAIRE AMAZIGH-AMAZIGH À BASE KABYLE, Hamek Brahim

 

 

  Prénoms algériens authentiques

Sommaire:

 

1°) Le texte en prose :   Ṭaṭabaṭaṭa,  tullizt sɣur Ait-Qasi Md-Arab,  (aḥric2)

2°)  L’étude  :   Mohand Saïd Amlikech Des At Sidi Ali Ou Abdellah (1812-1877)

Poète et résistant, par AREZKI Djamal et BELLILI Yahya

3°) L' entretien : Interview de Djamel BENAOUF, par Sεid At Mεemmer,Awlawal seg Wehran

4°) L'article : Les populations amazighes croient en leur Printemps, par Ali Chibani

5°) L’hommage : Hommage à Haroun Mohamed, par Abbas Jugurtha 

6°) Tadlist nniḍen, en PDF :  INTRODUCTION À LA REALISATION

D’UN DICTIONNAIRE AMAZIGH-AMAZIGH À BASE KABYLE, Hamek Brahim

7°) Le poème :  Abrid umezruy, Sɣur Muḥemmed (Masin) U Harun

 

Adresse de messagerie électronique 

 

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

 

Le  texte en prose : 

 

Ṭaṭabaṭaṭa

Tullizt sɣur Ait-Qasi Md-Arab

(aḥric2)

Tameddit, di texxamt, ččan-iyi imeddukal-iw s isteqsiyen

akken ad asen-d-ḥkuɣ acu yeḍran nek d teqcict-nni walan

taṣebḥit-agi yidi. Rabiε, Muṛad, Yugurten, Ḥakim, Nanuṛ, Samir,

Mamuḥ, Bakir zzin-iyi-d am yemcac ɣef tecriḥt. Bɣan ad ẓren ma

yella tuɣal d tameddakelt-iw neɣ ala. Nek, akken ad iyi-hennin,

nniɣ-asen belli taqcict-nni tettwaxḍeb, ur ilaq ara a nehdeṛ aṭas

ɣef tullas medden. Dɣa akken ad ssismḍen tasa-nsen ɣlin-ed felli

s titiwin armi bdiɣ la ttsuɣuɣ caεfeɣ i win i d iyi-d-ixelqen.

Ticki beddlen awal, Nek mazal-iyi qqimeɣ di tirga-inu. Bdan,

akken uɣen tannumi am inelmaden n ddunit maṛṛa, ameslay ɣef

tullas. Inṭeq-ed yiwen : « asmi akken i s-nniɣ bɣiɣ-kem, imir-en i

tebda la treggel fell-i am yir aselluf… ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...

nniɣ-as amek ara d i-yagi baba-m, ma yella ur d i-yessin ara...

ṭaṭabaṭaṭa... nek mači d amṛabed ! Dayen isehlen ad t-uɣaleɣ

... ». Wayeḍ yerra-yas-ed : «... ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa... tewεeṛ

ddunit a čiču ... ». Nek mazal-iyi di tirga-inu. Udem n Faḍma yugi

ad yetixeṛ si ger wallen-iw. Amzun d win yuḍnen tawla ubeḥri

asemmaḍ, nek faqeɣ i yiman-iw teṭṭef-iyi yiwet n tawla yerɣan, uliw

yettinẓif am inisi ijerḥen, allen-iw bɣant ad runt, imi-w

yeggugem, allaɣ-iw inzeɣ deg umekti n wass-a.

Tura makka ẓleɣ deg usu, u tɣum-iyi tferṣadit ɣef allen akked

lehduṛ imeddukal-iw, bdiɣ ad d-ttaraɣ azrar n wass-iw iεeddan

am ifeṭiwej n tmes di tudert-iw yeččuṛen d tillas. Acmumeḥ n

Faḍma iččuṛ iɣisan n wul-iw s tafat-is, ḥareɣ ad tt-ẓreɣ tikelt

nniḍen. Ugadeɣ ad mteɣ si ccuq ussan-agi i deg-i ur tt-ttwaliɣ

ara. Ḥareɣ ad ẓreɣ allen-iw di teksumt n wudem-is leggaɣen am

lemri, udem-nni-ines igan am ubellaṛ yuɣen s zzit n tzemmurt

usammar.

Tikwal akka fehmaɣ-ed kra si lehduṛ-nsen : « amek tebɣiḍ ad

yeqqim wemdan di tmurt-agi... ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa... ulac

ixeddim, ulac axxam, ulac asirem, ulac zwaǧ... ṭaṭabaṭaṭa...

takaṛḍa, timeḥqranit, tabenεemett, sin isseggasen n lεeskeṛ...

ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...»

Azekka-nni, i wakken ad tt-ẓreɣ, uliɣ ɣer Medduḥa. Nniɣ-as

ad aṛǧuɣ zdat tewwurt arma teffeɣ-ed, syin ad tt-ṛafqeɣ s amḍiq

ifurguten. Acu kan deg ubrid mmektaɣ-ed belli ur ilaq ad imsuseɣ

ɣur-es. Dɣa si tlemmast n webrid i d-berneɣ ɣer Ḥesnawa.

Ass-nni ɣriɣ yark tiswiεtin-iw. Ɣas ma yella zdaxel n wesmil i

yelliɣ, lmux-iw isseweq deg isefra n Zimu anda akken argaz

yessawal i tmeṭṭut-is akken ad d-tuɣal s axxam. Lliɣ ttarguɣ belli

Faḍma tennuɣna umbe d zwaǧ-nneɣ, dɣa tṛuḥ s axxam-nsen

teǧǧa-yi, u nek s leḥzen yeččuṛen d lfarḥ ad ṛuḥeɣ ad tt-id-

ḥellelaɣ. Di lεezza-w makken ara d-tecmumeḥ ɣur-i, makken ara

d-tneggez fell-i am tsekkurt, makken ara d iyi-tsemmeḥ seg ul-is,

ad teqbel ad d-tuɣal s axxam. Ttwaliɣ tudert-iw yides am tufɣa n

zzit seg ulqim makken ara d-tettṣubbu s laεqel. Akken ula d nekni

tikli tafessast, afus deg ufus, ddunit-agi-nneɣ i ɣ-yettṛaǧun ad ttnidir

di sin.

Ihi smana-nni wwḍeɣ yemma s axxam. Ḥkiɣ-as ɣef teqcictnni

n tmucuha i d-mlaleɣ di tesdawit. Nniɣ-as acḥal teḥdeq, u

acḥal tezyen am tmerqemt ɣef usennan. Tenna-yi-d umbe d mi

yi-d-testeqsa ɣef imawlan-is : « ɣur-ek a mmi, tullas weεṛent. Ɣurek

ad d-teɣliḍ di yir laṣel ». Dɣa segmi i s-ed-ḥkiɣ fell-as amek

nesεedda ass-nni di Tizi wezzu, teḍṣa u tedεa-yi-d ad yili Ṛebbi

yidi di temsalt-agi. Tenna-yi-d, melmi d i-yehwa ad nṛuḥ ad dnzer

imawlan-is, acu kan ilaq ad d-steqsiɣ ma yella win i tenyesnen.

Ḥesnawa tban-iyi-d mecṭuḥet, u tullas-is ur tesεiḍ acu i

izaden deg-sent. Dayen friɣ-tt tura ger-i d yiman-iw : ad ǧǧeɣ

ccema, ad uɣaleɣ ɣer waddal. Nniɣ-as tura ad ttazzalaɣ nek d

Murad akked Ɛezdin, si Wad εissi ɣer Ḥesnawa. U cwiṭ n

yedrimen i d iyi-tefka yemma seg ayen akken i tezenz imendilen i

txaḍ i tlawin, uɣeɣ-d yessen yiwen userwal n tiṛgal akked

tqemǧett n taḍuṭ. Syin ṛuḥeɣ ɣer mmi-s n xali akken ad iyi-dyerḍel

yiwen usebbaḍ abarkan. Nniɣ-as akka asmi ad d-tuɣal

Faḍma ad iyi-d-taf heggaɣ-ed iman-iw. Ur bɣiɣ ara ad tɣil belli win

ara taɣ d aεeṭṭaṛ. Bɣiɣ ad tzux yess-i ger tizyiwin-is. Ayen

ssaramaɣ ur tetteḍḥi yara yess-i makken ara ṛuḥeɣ ad tt-idxeḍbaɣ

seg imawlan-is.

Tεedda smana, u Faḍma mazal ur d-tuɣal ara. Ul-iw yebda

la tt-yettictiqi akken yettectiqi weẓrem yexwan talleqimt n

weɣrum. Ɣas akken uɣaleɣ, tikelt-agi s tidett, ɣer tɣuri-w, acu kan

yal mara yiliɣ deg usmil ḥala fell-as i ttxemimeɣ. Ssawḍeɣ armi

isqecṛeɣ yiwet n tiṭuct di sbiɣa n lemri n teɣmeṛt anda ttɣimiɣ. Ẓriɣ

ma yella tussa-d Faḍma ɣer Ḥesnawa, ur tezmir ara ad teqqim ur

d-tettεeddi yara deg ubrid-nni i d-ttwaliɣ teɣzi n wass. Yernu mkul

mara wεuɣ ttṛuḥuɣ-ed ɣer temṛaḥt anda akken uɣen tannumi

imeddukal-iw ttɣimin. Dayen ibanen, ma yella tussa-d ɣer

Ḥesnawa ɣer din ara d-tass. Tikwal ur d-ttawḍeɣ ula d aggaḍ

ɣur-sen, si lebεid ara d-muqleɣ ma yella tella ger-asen, syin ad

uɣaleɣ ɣer wesmil-iw.

Di texxamt ur tesεiḍ anwa ifaqen acu i yi-iḍeṛṛun ussan agi.

Am zik-iw ssusumeɣ makken ara bdun atfelsef yimeddukal-iw. Ur

ḥmileɣ ara ad d-sbeggneɣ acu iḍeṛṛun zdaxel-iw, ur bɣiɣ ara ad

ɣiḍeɣ ula d yiwen. Imi bdiɣ la ttaysaɣ ad d-tas Faḍma. Nniɣ-as

ahat yella kra i tt-yuɣen neɣ d imawlan-is i tt-in-yeṭṭefen ur d-tuɣal

ara. Si tama nniḍen nniɣ ger-i d yiman-iw, s usirem, iban smana i

d-iteddun ara d-tuɣal.

Ɣas akken nek d asusam ameqran, tikelt-agi tasusmi tzad

deg-i, tuɣal tekcem-iyi am usemiḍ mara yekcem tafekka n win

yemmuten. Ttḥareɣ ad kecmeɣ s usu akken ad arguɣ Faḍma,

dima ttwaliɣ-tt s tqenduṛt tazeggaɣt yeččuṛen d zagzag, teqqim di

leḥcic azegzaw yellan zdat '' science eco ''. Nek ɣer tama-s,

allen-iw deg allen-is, teqqar-iyi s yiles-is ẓiden am tament acḥal

ula d nettat i yi-tectaq di smana-yagi i deg-i ur d iyi-teẓri yara.

Iwweḍ-ed wass amenzu n smana. Nniɣ ger-i d yiman-iw assa,

mebla ccek, ad d-tass ɣer tesdawit. Ccucfeɣ s waman

issemaḍen, imi ur ufiɣ ara aman iḥman, reḍleɣ-ed cwiṭ n rriḥa ɣer

Smaεil, seṭleɣ tamart u lsiɣ-as aserwal-iw ajdid akked d tqemǧettnni

tajdiṭ s usebbaḍ iserǧen am lemri. Win i yi-d-yemlalen seg

imeddukal ad iyi-d-yini ma yella ar tmeɣra i leḥḥuɣ. Nek ad as-

ḍseɣ syin ad beddleɣ awal. Dɣa, ass kamel, nek d tamuɣli ɣer

zdat n webrid n temkaṛdit talemmast n “Ḥesnawa” si tetiṭuct i giɣ

di lemri n teɣmeṛt anda ttɣimiɣ deg usmil. Daɣen rniɣ asmaṛǧeḥ

ger temṛaḥt-nni anda ttɣimin imeddukal-iw akked wanda qqareɣ.

Ulac yiwen di ddunit i izemren ad iḥus i wayen ḥulfaɣ tameddit n

wass-nni umbe d mi tteklaɣ ur d-tettas ara Faḍma ɣer tesdawit.

Ul-iw yuɣal am ufrux mazal d-issemɣin rric i wumi mmuten

imawlan. Ḥulfaɣ tameddit-nni am akken yella kra yenejqaqen

deg-s. Ṭlam yers-ed ula ɣef ul-iw akken i d-yers ɣef akal. Kecmeɣ

zik s usu akken ur d-zzakaneɣ ara i yimeddukal-iw acu id yiyuɣen.

Kecmeɣ daɣen akken ad d-mmektiɣ seddaw tduli udemnni

ḥlawen i yi-d-yettaḍṣan di tsawent n Ḥesnawa yettawin ɣer

tlemmast n temdint. Lemmer ufiɣ ad susmen di texxamt, u

naddam ur d-yettas ara. Bɣiɣ ad qqimeɣ deg usfillet-agi i dttεawadaɣ

deg allaɣ-iw am usuru n ssinima. Nek d Faḍma yelsan

taqenduṛt n leqbayel tawṛaɣt deg uxxam n laεmum-iw di taddart,

la nettnecṛaḥ am arrac imecṭaḥ zdat tilibizyu; nettat tebɣa ad

twali asaru imaṣriyen, nek bɣiɣ ad waliɣ timlilit n ddabax ger ''

Liverpool'' akked walbaεḍ n terbaεtin nniḍen. Lḥasun taggara

umennuɣ-nneɣ tkeffu s usexsi n tilibizyu akken a nqesseṛ ɣef

ayen nessaram ad t-nexdem di tudert-nneɣ.

Azekka-nni iga am ussan iεeddan. Kkes-ed, ass-a tura, ur

kcimeɣ ara ɣer wesmil. Qimeɣ ɣer imeddukal-iw ma yella kra ad

d-ibanen. Steqsan-iyi-d acuɣer ur ɣriɣ ara ass-agi. Rriɣ-asen belli

aεyiɣ ussan-agi, ilaq-iyi cwiṭ ustaεfu si tusnakin akken ad d-yaf

lḥal allaɣ-iw issereḥ meqbel ''les examens ''. Nek, Ṛebbi yeẓra,

acḥal i yezdeg, uxemmem ɣef Faḍma, allaɣ-iw. Ur sεiɣ acu

zemreɣ ad xedmeɣ ḥala aṛaǧu-ines deg umḍiq-nni anda i d iyi-dtufa

ass amezwaru.

Ulac acu ur meyzeɣ ara yeḍra-yas. Nniɣ-as ahat tuḍen, hattan

deg usu s tawla isqeṛqicen iɣsan, neɣ ahat d baba-s i ttyeqnen

deg udanin, yugi-yas ad d-teffeɣ seg uxxam, imi yuggad

ad d-terwel ɣur-i. Neɣ ahat d yaya-s i da yettweddiεen, ur tebɣa

yara ad n-teǧǧ axxam-nsen yenhewwel. Neɣ ahat tebɣa ad iyitessufri

cwiṭ akken ad yennerni lebɣi-w ɣur-es. Lḥaṣun ulac acu

ur d-nεedda yara deg uqeṛṛuy-iw.

Smana-yagi tis snat uɣaleɣ am umeslub di Ḥesnawa. Tiɣimit

weḥdi deg yiwet akken n ccuka i d-iqublen tamṛaḥt anda nettɣimi

tuɣal-iyi d tannumi. Mi yewwiɣ albaεḍ n yedlisen yidi ad

staεemleɣ belli qqaṛeɣ, u dima ttaεṛaḍeɣ ad freɣ iman-iw akken

ulac anwa ara yi-d-iεeqlen seg imeddukal-iw. Imi ur bɣiɣ ara ad

iyi-ceṭṭen walbaεḍ seg-sen. Bɣiɣ ad d-griɣ weḥdi di lbir-agi i deg-i

greɣ iman-iw mebla ma yella faqeɣ. Si tama nniḍen ttεassaɣ-ed

tullas yark i d-yettεeddin syin. Ẓriɣ zdaxel-iw belli amejjaq

amezwaru ad d-tger Faḍma di tsemmit n wuzal n tesdawit ad as-

ḥalfuɣ. Imi tuɣal-iyi am rriḥa umezzir ger izuliɣen-agi i yi-d-yezzin.

Ẓriɣ ad iẓer wul-iw makken ara d-tsers taqejjart-is tamezwarut di

Tizi wezzu.

Yiwet n tikelt, makken ẓleɣ di leḥcic azegzaw seddaw ''

l'institut n l'informatique '', walaɣ tarbaεt-nni imeddukal-iw ad dleḥḥun

sanda qqimeɣ, ger ifassen-nsen snat n tḍellaεin

timeqṛanin akked d qraḍ (3) iculliḍen iberkanen seg ansi i dyettban

tiqurar n lgazuz akked yiẓmi n ččina. Dɣa akken i dwwḍen

ɣer din, sersen-d sin iḍebsiyen imeqṛanen n seksu akked

weksum. Akken kan kfant tullas aheggi, neẓdem nekni s warrac,

am iwaɣziwen icaḍen, ɣef iḍebsiyen-nni. Deg yiwen umecwaṛ,

yegra-d ḥala usṭenṭen n tɣenǧawin deg uzzal aḥarfi.

Makken i nettqessiṛ, walaɣ Nunu mi tleqqeḍ di leḥwal,

tettaraten ɣer iḍellaεen, mmektaɣ-ed imir-en awal-nni i yi-d-tenna

Faḍma ɣef Nunu. Tenna-yi-d belli nettat d taǧarett-nsen. Syin

ulac ayen ur xdimeɣ ara akken ad ṭfeɣ Nunu weḥdes deg albaεḍ

n ccukat mebla Rabiε. Dɣa akken i yi-tettunefk teswiεt weḥdi d

Nunu, nebεed ɣef tmeẓẓuɣin n wiyaḍ, steqsaɣ-tt ɣef teqcict-nni i

d-yusan, azal n mraw (10) n wussan ɣer Ḥesnawa.

Acu i yi-s-weḥmen ugar, mi d iyi-d-tenna belli ur tt-tessin ara

akken ilha imi meẓẓiyet fell-as aṭas. Tenna-yi-d belli d tidett d

taǧaṛett n watmaten-is acu kan ur tesεiḍ acu i tessen fell-as, u

ma bɣiɣ ad tt-tẓer, d ayen isehlen imi ur wwiḍen ara sin wussan i

deg-i i tt-twala di Wed Ɛisi nettat d weltma-s.

Awal-agi aneggaru, ḥulfaɣ-as am tiyta s tdebbuzt n ddkir ɣef

tmelɣiɣt-iw. Qrib i d-ruɣ mi d iyi-t-i-d-tenna Nunu. Ur ttumineɣ ara.

Nniɣ-as ger-i d yiman-iw, ahat teεṛeq di teqcict ɣef anta i

nheddeṛ. Dɣa akken twala mači d win yebɣan ad yamen anecten,

tenna-yi-d belli yezmer tessexleḍ ger tullas. Acu kan ma yella

bɣiɣ ad ẓreɣ taqcit-nni, zemreɣ ad tt-id-mlileɣ ɣer yiwet si snat

yessetma-s yeqqaṛen di tesdawit. Imi ussan-agi tesseqwa-d tikli

ɣur-sent. Steqsaɣ-tt imir-en ɣef yessetma-s. Tenna-yi-d belli

yiwet teqqaṛ di Wad Ɛisi, tezdeɣ di Medduḥa. Tayeḍ teqqaṛ di ''

L'ILE '', tezdeɣ di Buxalfa. Xemmeɣ imir-en belli yezmer tṛuḥ-ed

ɣer Ḥesnawa, u nek lliɣ ahat deg usečču n tesdawit neɣ di lakul,

zdaxel n wesmil.

Seksu-nni s uksum i ččiɣ akked imeddukal-iw yuɣal-iyi ṛẓag

am qedṛan deg iẓerman-iw. Ur ṛǧiɣ ara akka i tezmer ad tkemmel

tmacahutt-agi-inu. Ur fhimeɣ ara acu yark iḍeṛṛun yidi : « tṛuḥ-ed

teqcict ɣur-i, tenna-yi-d ḥemleɣ-k. Dɣa ɣliɣ fell-as ḥemleɣ-tt. Syin

tɣab ɣef allen-iw amzun d tikellax i d iyi-tkellex. Neɣ ahat d zheṛ i

yulac akken a nemlil tikelt nniḍen. Ahat mkul mara d-tass ɣer

Ḥesnawa, nek ad iyi-d-yaf lḥal ttwaṭṭfeɣ anda nniḍen ».

Maεlic! Ḥala idurar ur nettemlili yara. Ihi tura, d nek ara

iṛuḥen ad tt-id-nadiɣ. Ur tesεiḍ anwa izṛan acu yeḍṛan yides. Ahat

d imawlan-is i s-yugin ad iyi-tẓer umbe d mi sen-tenna fell-i. Ahat

yessetma-s timeqranin i tt-yettεassan akken ur d-tettṛuḥu yara ad

iyi-tẓer. Neɣ ahat tendem ɣef acu iyi-d-tenna, u tura ur tebɣa yara

ad tessendef ul-iw imi teẓra belli ass-nni i deg-i nemlal, meqbel

ad d-yeɣli ṭlam, nek dayen ul-iw ijaḥ deg iẓuɣar n tayri.

Acu kan nek maleɣ ɣer tama n rray-nni belli tussa-d ad iyitẓer

ur d iyi-d-tufa yara. Izmer mači kan yiwet n tikelt i d-tṛuḥ ɣuri.

Izmer tesseṛwa-d tassin ɣer Ḥesnawa. Acu kan nek zheṛ-iw d

aquran yeqquren am tqeclalt ansi fɣen waman. Tura dayen ad ttid-

afeɣ, u lemmer ad d-nadiɣ tamurt n leqbayel tardast tardast.

Amdan yezmer ad yesleb xeṛṣum yiwet n tikelt di ddunit-is. Ihi

ass-agi d ass n tisselbi-inu.

Azekka-nni, wwiɣ-tt-id di Wad Ɛisi meqbel leftuṛ. Lḥiɣ-ed si

tsemmit n wadda armi d tisemmit iwsawen. Allen-iw ur ǧǧant ara

yiwet n teḥnact ur muqlent ara ɣur-es. Syin ṭṭfaɣ-ed lkaṛ i yi-dyewwin

ɣer Ḥesnawa anda i zziɣ yiwet n teswiεt, syin daɣen ṭfaɣ

lkaṛ n tesdawit iyi-wwin ɣer Buxelfa anda i d-nudaɣ yark

tixejḍatin. Taggara uɣaleɣ-ed ɣer Ḥesnawa. Deg ubrid ḥebseɣ di

'' L'ILE '' anda i nesεeddaɣ xeṛṣum azgen n tsaεett.

Ayen i yuggadeɣ d akken zemreɣ ad iliɣ deg yiwen wemḍiq

di lawan nettat tettnadi fell-i deg umḍiq nniḍen. Yernu ḥareɣ ad ttsfarḥeɣ

belli imawlan-iw qeblen ad ddun yidi s axxam-nsen

akken ad iyi-tt-id-xeḍben. Acu kan si tama nniḍen ugadeɣ ad iyid-

tini asmi ad tt-id-mlileɣ belli dayen tendem ur d iyi-tebɣi yara.

Tameddit-nni ṛuḥeɣ s asečču n tesdawit; xedmeɣ tagganit

(lacan) nek d imeddukal-iw, acu kan amecwaṛ ḥulfaɣ i tuzya

uqerruy-iw; ḥulfaɣ-as i tikli-nni lḥiɣ ass-a seddaw yiṭij n tefsut

isḥeṣḥen. Tiwwura uqerruy-iw qrib ad d-taṛedqent seg uqraḥ.

Armi d imir-en i faqeɣ s wayen yark lḥiɣ i laẓ d fad, teɣzi n wassagi.

Uɣaleɣ-ed melba ma ččiɣ-ed ɣer texxamt anda ɣliɣ si

naddam akken kan sumaɣ tasumta. Lemmer mači d imeddukaliw

n texxamt i d iyi-d-yessakin akken ad ččeɣ akaskrut i yi-d-wwin

yidsen, tili ad d-awiɣ taṣebḥit s tguni am lmegget.

Seg ass-en, ussan-iw uɣalen d tazliwin ger Ḥesnawa d

Medduḥa, ger Wad Ɛisi d Buxalfa, ger '' L'ILE '' d wanda ḥebbsen

ifurguten yettawin s iwaḍiyen. Ḥulfaɣ i yiman-iw am widak

yettnadin uwṛaɣ deg idurar n Lalaska neɣ am iminigen n tniri

yettnadin aman. Ula d učči sneɣseɣ-t, imi yiwet n tikelt kan i

kečmeɣ deg ass s asečču n tesdawit. Ttuɣ leqṛaya-w, ttuɣ

imeddukal-iw. Yuɣal aɣilif-iw ameqṛan amek ara yi-d-taf Faḍma

asmi ara d-tuɣal.

Ɣur-i ilaq ad iyi-d-taf ttemceεlaɣ am lemri; ilaq ad iyi-d-yaf

lḥal seṭṭlaɣ tamart, kkseɣ accaren, mecḍaɣ acebbub-iw, zeddigit

leḥwayeǧ-iw, d timellalin tuɣmas-iw, allen-iw ur cufent ara si

leḥzen, asebbaḍ-iw yessureǧ. Lḥaṣun bɣiɣ ad as-uɣaleɣ d

ageldun-nni n tmucuha iṛumyen, neɣ d Bṛiṛuc teḥmel Lunǧa n

teryel. Bɣiɣ ad as-yuɣal ubeḥri i yi-d-ttsamin d lmuziga ara ttyezzuznen

teɣzi n tudert i s-ed-mazal di ddunit.

Umbe d snat smanat yebda wallaɣ-iw a yeččikki deg ayen

yeḍṛan nek d Faḍma asmi i d-tusa ɣer tsedawit. Yeqqar-iyi-d belli

nettat d taqcict tamecṭuḥt i d-yusan ɣer tesdawit akken ad d-tawi

cwiṭ n wakud s yiwen i tt-yugaren. Ahat tebɣa ad d-tesbeggen i

yiman-is belli tezmer ad teεǧeb anelmad n tesdawit, iban belli asnni

teεweq deg acu ara tezhu, u d nek i d afeṛṛuǧ amezwaṛu i dtemlal,

dɣa ɣliɣ deg umeṛdax n cbaḥa-ines. Imi tullas icebḥen

aṭas, mači d yiwen i tent-ittedṛagin deg ass; uɣent tannumi

tturarent s warrac akken i tturaren nitni s tcirett n ddabex.

Yiwet n tikelt, makken lliɣ ttnadiɣ ɣef Faḍma di Wad εisi,

mlaleɣ-ed Nunu, taxḍibt n Rabiε. Mmektaɣ-ed imir-en kan belli

nettat d taǧarett n Faḍma, u ḥala nettat ara yi-d-yessukksen seg

umruj-agi lqayen i deg-i ɣliɣ s lebɣi-w. Umbe d mi tt-ḥelleleɣ cwiṭ

u ggulleɣ-as s yemma-s yemmuten, tuɣal teqbel ad tt-ceggεeɣ

ɣer Faḍma ass n lexmis-agi i d-iteddun. Ssutreɣ-as ad tṛuḥ ad ttid-

tẓer, ad tt-testeqsi ɣef acuɣer ur d-tuɣal ara ad iyi-tẓer, u ma

yella kra i tt-iceṭnen nettat d imawlan-is; ma yella ahat ugin-iyi imi

ur d iyi-ssinen ara.

Nniɣ-as i Nunu, ad as-tini belli nekkini weǧdeɣ, u melmi i syehwa

ad n-awḍeɣ s axxam-nsen, nek d yimawlan-iw. Ahat mara

walin belli nek d mmi-s n tfamilt, ad uɣalen ad fsin am tament

yemmuẓeɣlen.

Uɣaleɣ ɣer tɣuri-inu. Tafekka-w tetteli deg usmil, allaɣ-iw

meskin ijaḥ deg igenwan anda yezdeɣ lexyal n Faḍma. Sani rrant

wallen-iw ad d-mlilen ẓẓerb n taḍsa-s i d-yemɣin di yal tama.

Tikta-inu weḥlent deg yiwen wexmiṛ i d-ttakkent wallen-is.

Tamuɣli-s tesseqraḥ-iyi ul-iw akken iqerreḥ yiṭij allen n win

ittmuqulen ɣures. Bɣiɣ ad tt-sefḍeɣ seg alleɣ-iw akken iseffeḍ

umelmad lluḥ n tira, acu kan tteswiṛa-s weḥdes i d-tettefruri nnig

lluḥ s wacu yettwabna wul-iw.

Ugadeɣ ad selbeɣ. Ugadeɣ ad d-yaweḍ umecwaṛ-nni

ageswaḥ i deg-i ad i-yiwεiṛ tuɣalin si tirga-agi-inu; ad neqqimeɣ

din di lexla n targit n teqcict ẓriɣ yewwas kan. I ittuɣaḍen di

temsalt-agi d yemma-nni aεzizen ara yeddreɣlen seg imeṭṭi ɣef

mmi-s imexlen didra n teqcict. Dɣa, mkul mara xemmeɣ i temsaltagi

s wallaɣ-iw ur nerɣi yara, qqareɣ-as ziɣ meskin wemdan

yexlan am uffal, u cwiṭ n waḍu ad t-yesgen deg akal am leḥcic.

Ḥebseɣ tazla ger imeḍqan imbeεden n tesdawit. Uɣaleɣ ttɣimiɣ

ḥala di Ḥesnawa. Nniɣ-as ger-i d yiman-iw ma yella tuɣal-ed

yewwas ɣuri iban di Ḥesnawa kan ara yi-d-tnadi. Bdiɣ la ttttayseɣ,

bdiɣ la tteyseɣ tuɣalin-is ar ɣuri. Acu kan deg yiwet n

tekwatt deg ul-iw, taḥnact i deg-i freɣ taqadumt-is mazal-itt

teḥma. Ɣas akken sufella ttbaneɣ-ed ger imeddukal-iw amzun

acemma ur yelli, nek ɣer zdaxel, ul-iw icebbel am yillel iḥecṛen.

Tikwal ttḥareɣ ad kecmeɣ s usu akken ad tt-arguɣ mebla ma

iceṭṭen-iyi-d walbaεḍ. Ḥemleɣ makken di sin, am sin yefṛax nnig

Ḥesnawa, la nettafeg wa ɣer tama n wayeḍ ɣef tinga(vagues)

ubeḥri igan am asif deg wumi fessuset tikli n waman.

Si tama nniḍen, thenneɣ u ttekleɣ, imi lliɣ ttṛaǧuɣ taqcict

iṛuḥen ɣer wexxam n watmaten-is akken ad iyi-ter s lexbaṛ. Nniɣas

ur qqar i yiwen, ɣas ula d axḍib-im ur as-qqar ara. Imi ur bɣiɣ

ad ẓren di texxamt acu i la iḍeṛṛun yidi segmi yebda waggur-agi

yezrin. Ɣur-sen ulac i ibeddlen deg-i imi mazal-iyi d asusam-nni

yettecmumuḥen i tqulhatin-nsen. Leḥḥuɣ u ttɣimiɣ yidsen am zikiw.

Ladɣa Yugurten d Mamuḥ iḥemlen ad iyi-ddun di nneqma

makken ara yi-d-afen ṭsaɣ umbe d imensi kan. Akken kan ara ad

d-awḍen, ad-neggzen fell-i arma ṛefjen-iyi irkelli. Ur bɣiɣ ara ad

ten-nesnuɣnuɣ lemmer ad asen-iniɣ ul-iw mači d win ibɣan teḍṣa

ussan-agi.

Ass n lǧemεa di Ḥesnawa yessusem am tenṭelt yuli inijjel. Ad

as-tiniḍ ulac win yellan di texxamin inelmaden. Tikwal kan akka

mara d-temlileḍ yiwen ileḥḥu di tebriḍin n ssima yellan ger

ibaṭimuyen. Leḥcic azegzaw n tefsut, yesseḥmay yitij-nni

afessas, ittak cbih ɣer tgertilt igenni makken ara yeṣfu.

Lliɣ ẓleɣ di leḥcic, ttarguɣ ussan i yi-ttṛaǧun ad ten-idireɣ di

lehna d talwit nek d Faḍma tucbiḥt am aggur. Ẓriɣ, ma yella s

lehduṛ-is kan ḥlawen, nek zemreɣ ad ddreɣ ula mebla aman

akked wučči. Ḥulfaɣ deg ul-iw imir-en belli azaɣar-agi anda bnan

tasdawit n Ḥesnawa, umbe d mara εeddin leqṛun ɣef ass-a, ad

d-yeched ɣef tayri lqayen yellan yewwas ger sin yefṛax n lǧennet,

widak yuɣalen d imdanen akken ad ddren tayri ur ncuba tiyaḍ.

Ugiɣ, s wayen yark yellan deg-i n lǧahd, ad anefaɣ i tikti belli

Faḍma ur d-tettuɣal ara ad d-tekcem s allaɣ-iw.

Aggur-agi iεeddan, mebla ma ẓriɣ-tt, yesnerna tuṭṭfa i ṭṭfeɣ

deg-s. Giɣ am ujgagal yejgugulen deg useklu usirem. Imir-en ɣuri,

tudert-iw yellan ɣef yiri lkaf, teṭṭef kan s yiwet n tnelli rqiqen ɣer

wanda ddren yark yemdanen. U tinelli-nni tarqaqt d cwiṭ umekti n

wecmumeḥ n Faḍma asmi akken i yi-d-tenna si zik i k-ḥemmleɣ.

Di temṛaḥt-agi anda ulac yiwen , di leḥcic-agi azegzaw

yesseḥma yitij n tsebḥit n tefsut, deg ass n lǧemεa yexlan n

Ḥesnawa, lliɣ-ed allen-iw am ṭwiqan mi walaɣ tbedded Faḍma

zdat-i am tezdayt n ttmaṛ yeččuṛen d sser. Iḍaren-is ugin ad dsamin

lqaεa, tebdded ger igenni d tmurt, acebbub-is isarreḥ armi

qrib ad d-isami ammas-is, tenneḍ-ed yiwen ubeḥnuq, igan am

lḥaf, i tuyat-is; yeɣli-yas-ed teɣzi n tfekka-s armi i d-isuma leḥcic

anda akken lliɣ ẓleɣ. Twehha-yi-d s ufus-is akken ad d-kkreɣ.

Ɣlint-ed tmeqwa imeṭṭawen makken sumaɣ taffetust-is leggaɣen

am leḥrir. Ur umineɣ ara iman-iw makken uliɣ ula d nek seg akal.

Ḥulfaɣ i wul-iw fessus mi tebda ad iyi-d-tseffeḍ imeṭṭawen-iw s

iḍudan-is yeṛɣan. Tenna-yi-d : « ur ḥmileɣ ara ad k-waliɣ s

imeṭṭawen.»

Ḥulfaɣ i tesmeḍ ubeḥri mi tkeččem s ul-iw makken i yitezmeḍ

s idmaren-is. Dɣa nuli deg igenni am snat tjeǧǧigen

tifessasin. Syin walaɣ-ed Ḥesnawa am tcamiṭ tazeggaɣt di

tizegzewt n uzaɣaṛ n temdint tajdiṭ. Ṛuḥen-iyi yark lehduṛ i lliɣ

bɣiɣ ad as-ten-iniɣ i Faḍma. Si tama nniḍen ẓriɣ tefhem belli

nettat d tin akken s wacu zemreɣ ad sebṛeɣ i teṛzeg n ddunit-agi

yettazalen am uzerzer n tafat. Lemmer ufiɣ ad d-jemεeɣ deg

yiwet n tiqit n waman yark iḥulfan sεiɣ deg ul-iw, syin ad as-tenfkeɣ

ad ten-tsew. Ahat ad kecmen s ul-is akken ad tefhem acḥal i

tt-bɣiɣ.

Taggara terra-yi-d ɣer lqaεa, s anda akken i yi-d-tufa. Ḥulfaɣ

icerreg wul-iw mi tt-walaɣ tuffeg deg igenni am uqeswel yettawi

waḍu deg ass n tbuciḍant. Tuɣal tettban-iy-d am tneqiṭ tamellalt

deg igenni ajenjaṛi. Syin qneɣ allen-iw akken ad mesleɣ ijerdan n

wudem-is akked tfekka-ines deg allaɣ-iw. Ẓleɣ din di leḥcic am

lmegget yessufeɣen ṛṛuḥ.

Ticki sliɣ i Yugurten d Samir d Murad mi la ttnadin fell-i. Si

lebεid i yi-d-nnan belli ass-agi d aksum i d-fkan deg usečču n

tesdawit. Dɣa akken ur tt-faqen ara i liḥala i deg-i lliɣ, ɣawleɣ-ed

ɣur-sen.

Si tama nniḍen bɣiɣ ad asen-ḥkuɣ ayen akka yeḍṛan tura

yidi, acu kan ẓriɣ ur ttamnen ara, yernu zemren ad iyi-ddun di

nneqma ma drus sin neɣ qrad(3) n wagguren. Dɣa ssusmeɣ.

Mi newweḍ s asečču nufa-n Mamuḥ d Bakir akked Ṛabiε.

yufaten-id lḥal xedmen-d sin iberdan tagganit. U setfen deg

iḍebsiyen-nsen n wuzzal imurṣuyen n wekṣum aleqqaq. Akken i

ɣ-ed-walan ǧǧan-en iḍebṣiyen-nsen ɣef ṭṭabla, ruḥen-d ad d-

εiwden yidneɣ tagganit i tikelt-nniḍen. Mi yi-d-walan iban-ed

leḥzen deg udem-iw ugar n wakken uɣeɣ tannumi, bdan ad

ttnadin amek izemren ad iyi-skefṛen akken ad d-ḍseɣ. Dɣa

cmumḥeɣ-asen imir-en akken ad iyi-ǧǧen tṛankil.

Amecwaṛ, yewweḍ-ed Nanuṛ d Ḥakim. Qbala ar ɣu-i, yal

yiwen isers-ed adebṣi-ines n wuzzal seg yiwet n tama. Ulac acu

ur iyi-xedmen ara akken ad d-neṭqeɣ. Ssawḍen armi ibdan ad iyid-

nebbcen seddaw teɣṛuṭ. Taggara mi yi-tewweḍ tfidi s iɣes nniɣ-asen :

- A yatmaten, ttxilwat hennit-iyi cwiṭ. Wellah ma ẓriɣ acu-t waεṛeẓ

i ken-yeqsen ass-agi, ad as-tiniḍ teččam tasekra n weɣyul, si

sbeḥ i la tettṣukkum. Dayen hennit-aɣ !

Cmumeḥaɣ-asen mi sen-d-nniɣ awal-agi. Nutni ṭṭerḍqen d

taḍṣa. Bdan lehduṛ ger-asen;qqaṛen-as: «Wellah ar d-ihdeṛ,

Wellah ar d-yenna yiwen wawal ». Dɣa nniɣ-asen.

- Acu i d-tqesdem ? Yella kra yellan cekka ?

Yerra-yi-d Ḥakim i yettmeslayen dima deg umur n tarbaεt

mkul mara bɣun ad d-inin yiwen wawal ijemεen.

- A Yuyu, neẓra ur tfaqeḍ ara d yiman-ik. Aqla-k azal n snat n

smanat ulac anwa i k-yeslan tenniḍ-ed yiwen wawal. Ula d taguni

i tuɣeḍ tannumi tegganeḍ umbe d ṭnac n yiḍ teǧǧiḍ-tt, tuɣaleḍ

umbe d imensi metwal s usu. Ula d leqraya ur neẓri yara ma

yella tkečmeḍ ɣer lakul neɣ ala.

Ikkes-as imir-en Mamuḥ awal, yenna-yi-d :

- A Yuyu, acu i k-yuɣen ?

Ur ẓriɣ imir-en acu i zemreɣ ad asen-iniɣ. Imi ar ɣur-i

acemmek ur yelli; ttqesiṛeɣ am zik-w, ddesaɣ yidsen am zik-iw.

Ur fhimeɣ ara acu yark i d-qesden.

Nitni imir-en, di tẓa(7) yid-sen, zzin-iyi-d am tzizwa, ttmuqulen

deg-i acu ara fehmen. Nek am tjeǧǧigt yeqquṛen ur sεiɣ acu ara

sen-fkeɣ, ḥala udem-iw i sen-d-yettbanen yekersmumi yal mara

d-ḍṣeɣ. Dɣa yuẓa-d Yugurten deffir ukersi ɣef i qqimeɣ, isεedda-d

iɣalen-is si zdeffir-i, izmeḍ-iyi seg idmaren am babat mara yiḥnin

ɣef mmi-s. Dɣa kemlen aṭas n lehduṛ i wumi ur a rriɣ ara aṭas n

lwelha. Mkul yiwen acu i d-yenna. Nek qqareɣ-asen “ih”. Yiwen

yenna-yid :

« ma yella deg uxxam-nwen i tesεiḍ... ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...

xeṛsum, ini-yaɣ-ed ad nmuqel ma... ṭaṭabaṭaṭa...» wayeḍ daɣen

yenna-d : « ma yella d albaεḍ n tullas ...ṭaṭabaṭaṭa ... aṭas i yellan

nniḍen... ssuq yeččuṛ d lxeḍṛa ... ṭaṭabaṭaṭa ... tasdawit …

ṭaṭabaṭaṭa...»

Bɣiɣ ad asen-ḥesseɣ, acu kan allaɣ-iw ijaḥ deg umekti n

tedyant yeḍran yidi sgelli-nni. Ẓriɣ ad ḍsen fell-i lemmer ad asentt-

id-ḥkuɣ. Ladɣa Murad, ugadeɣ ad yecfu fell-as ula d asmi ara

nuqel d imɣaren. Daɣen ugadeɣ ad ẓren belli ussan agi iεeddan ''

ḥemleɣ ''.

'' Ḥemleɣ '', meqqer cwiya wawal-agi. Nek ɣuri bdiɣ kan

leḥmala s waεǧeb n tin ara ḥemleɣ ddunit-iw maṛṛa. Ur zmireɣ

ara ad tt-ḥemleɣ s yiwen wass n ucali di Ḥesnawa. Ḥemleɣ deg-s

arrac-nni i nurga ad ten-nesεu akked yexxamen nebna di targit

akked Lezzayer. Yernu ul-iw yeẓra imir-en belli d nettat i t-idyessekren

si txucett anda yezzer acḥal isseggasen-aya.

Akken ad asen-beddleɣ awal fell-i, nniɣ-asen belli tewεeṛ

aṭas fell-i leqraya ussan-agi, ugadeɣ anda ur d-ttawiɣ ara

asseggas-agi. Ɣef aya i bɣiɣ ad ḥerseɣ iman-iw cwiṭ akken ur dttafeɣ

ara iman-iw qabel la s-ttεawadeɣ i usseggas-inu. U ɣas

akken mači d widak qenεeɣ s lehduṛ-iw, negzen ɣer tmesxiṛ-nsen

n zik, u lhan-ed d weksum i nuɣ tannumi ttakken-t-id di leftuṛ n

lǧemεa.

Azekka-nni, tuɣal-ed teqcict ceggεeɣ ɣer Faḍma. Taṣebḥit mi

d-tekcem di tsemmit n Ḥesnawa, tufa-yi-d la tt-ttraǧuɣ zdat n

temkaṛḍit talemmast. Teḍsa-yi-d s yiran n txenfuct-is am tin i yi-dyewwin

izen yessefṛaḥen. U ayen i d iyi-felqen ul-iw mi d iyi-dtenna

belli ur teẓri yara Faḍma imi ussan-agi tṛuḥ ɣer xwali-s.

Imir-en, asirem-nni yark sεiɣ di tuɣalin-is n wass-a, yuɣal-iyi d

yiwen n leḥzen ur nezmir ad yettwaffer ḥala s imeṭṭawen-iw deg

usu. Dɣa qbala ɣer texxamt anda i freɣ seddaw tduli armi d lawen

n lqahwa n tmeddit. Sεiɣ ass-agi cwiṭ n ẓheṛ imi ulac anwa i dikecmen

seg imeddukal-iw; tili ad iyi-d-afen makken ttinẓifeɣ am

uqjun amecṭuḥ teǧǧa yemma-s i usemiḍ n yiḍ di lexla.

Smana-nniḍen n tmuɣli si tetiṭuct n ṭṭaq n wesmil anda

qqareɣ. Ad  usseɣ tikli d tnelmadin di baṛṛa, ma yella ad tili gerasen

tuzyint n wul-iw. Smana-nniḍen n tazla, yal mara yili ur sεiɣ

ara leqraya, ger Buxalfa d Wad εisi, neɣ ger L' ILE d Medduḥa.

Smana-nniḍen n tɣimit zdat n temkarḍit tameqṛant n Ḥesnawa, d

asenqed n wekcam n tullas yark i d-ikečmen tisemmit n wuzzal n

Ḥesnawa. Smana-nniḍen n tmuɣli s ijeǧǧigen igan am udem n

Faḍma mara d-teḍs, ɣas ma yella ur cbiḥen ara anect tecbeḥ

nettat. Smana-nniḍen n lehduṛ yides seddaw tduli, deg usu,

nettemsefham di tirga-w ɣef amek ilaq ad nebnu tudert-nneɣ di

ddunit-agi igan am tata, yettbeddilen mkul mara d-ibeddel usigna

yettɣumun iṭij i d-yettbeddilen ula d netta udem-is yeččuṛen d

taḍsa.

Tikwal mara d-tkakiɣ, ttafeɣ-ed imeddukal-iw di texxamt la

ttqesiṛen. Beqquɣ ad d-skecmeɣ iman-iw deg umeslay-nsen, ɣas

ma yella ur zmireɣ ad d-hedṛeɣ, qqaṛeɣ-as xeṛsum ad sleɣ i

wayen i d-qqaren. Acu kan ttkellixen-iyi imeẓẓuɣen-iw yeṭṭubnen.

Imi uɣaleɣ ussan-agi am uεeẓẓug, ḥala kra kan imeslayen i dleqfaɣ

deg igenni.

Ass n larebεa tameddit, wwin-iyi-d bessif, Nanuṛ akked

Yugurten, ɣer wanda ḥebbsen ifurguten yettawin ɣer taddart-iw;

rran iyi-d zdaxel n tkabatt-iw, leḥwayeǧ-iw yumsen. Nnan-iyi-d

meqbel ad aliɣ s afurgut belli ilaq-iyi ad ṛuḥeɣ ad d-steεfuɣ sin

wussan-agi deg uxxam-nneɣ, imi ɣef akken i d-qqaren la dttbaneɣ

d win iεyan aṭas ussan-agi.

Ziɣemma, d tidett εyiɣ; imi akken wwḍeɣ s axxam kcemeɣ s

34

usu am win i d-yekkan si lmina ucaṛbun. U mi tṛuḥ yemma ad iyid-

tessaki s imensi, nniɣ-as-ed belli ur lluẓeɣ ara, imi fetṛeɣ-ed

ass-agi di tesdawit, u aṭas i d-ččiɣ. Dɣa seg imir-en d tazla ger

ijeǧǧigen n yal nwel deg yiwen uzaɣaṛ, nek d Faḍma. Uɣaleɣ ulac

ayen ur ttarguɣ ara fella-as. Tikwal ad ttarguɣ tuḍen deg axxam,

nek εezṛeɣ s idis-is, la s-senɣaseɣ si tawla i tt-yeṭṭfen s usersi n

ubeḥnuq asemmaḍ ɣef anyir-is; abeḥnuq i d-selxasaɣ deg aman

issemaḍen yal mara d-yarɣ seg unyir-is. Tikwal nniḍen ttarguɣ

nnuɣeɣ, nek yides, ɣef yiwet n tɣawsa ur nemεin ara, syin tṛuḥ s

axxam-nsen, teǧǧa-yi. Nek syin ad rẓeɣ ɣur-es s wul yettrun

ndama akken ad d-tuɣal s axxam. Nettat, dɣa mi yi-d-twala

akkenni i ttruɣ fell-as s leḥzen, ad d-yeḥnin fell-i wul-is. Syin ad dtuɣal

yidi s axxam-nneɣ s lfeṛḥ iɣelben lfeṛḥ n tyemmat mara dyass

mmi-s seg inig. Tikwal nniḍen ttwaliɣ-tt makken i tleqeḍ

azemmur yidi deg ayla i d i-yefka baba; nek ɣef tzemmurt ad dcerweɣ

ticiṭwin yeččuṛen d azemmur, nettat, yelsan taxecabit am

tin tettlusu yemma, ad tleqeḍ ger ixidwac s tḍudacin-is tileqaqin

iεeqayen uzemmur i d-ineqlen si lbican nessa di lqaεa.

Lexmis d lǧemεa, ttuɣ cwiya Faḍma. Ssawlen-iyi-d

imeddukal-iw n taddart akken ad as-nqesseṛ yiwet n temlilit n

ddabax, nekni d taddart i d-yezgan ɣer tama n taddart-nneɣ.

Timlilit nurar ass n lexmis tekfa s umennuɣ akked ubunyiw. Dɣa

nenna-yas ad as-nεiwed azekka-nni. Ula d timlilit-agi tis snat

nekfa-tt ula d nettat s umecčew akked ifeddixen.

Sin wussan-agi n taddart rran-iyi-d ɣer laεqel-iw. Wwḍeɣ armi

ttuɣ tirga ɣef Faḍma, ɣas ulamma tikwal tettuɣal-ed teswiṛa-s ger

wallen-iw. Acu kan imir-en ad tt-gefdeɣ. U wayen i d iyi-dyessufɣen

kteṛ seg uquẓbeṛ deg-i yekcem wallaɣ-iw, d anekcum

n yelli-s tǧarett-nneɣ s axxam; si zik ẓriɣ tt-teεǧabeɣ-as cwiṭ. Acu

kan meẓẓiyet aṭas fell-i. Nek lliɣ imir-en lluẓeɣ-ed seg urar n

ddabax deg ugni, tessuter-as yemma imir-en ad iyi-d-tesseww

snat n tlifṛiḍin s tmellalin. Dɣa d ayen texdem teqcict-nni.

Lliɣ ad ttmuquleɣ ɣur tfekka-s tamecṭuḥt yettqeẓqiẓen seg

ifuṛnuyen ɣer ddekkan. Tettmuqul-ed ɣur-i sya ɣer da s ucmumeḥ

yeččuṛen takuzint d lfeṛḥ. Taggara, tsers-iyi-d taḍebsitt. Yemma

yellan tessirid leḥwayeǧ-iw yumsen di lḥaṛa, teεṛeḍ-itt-id ad tefteṛ

yid-i. Ur umineɣ ara mi walaɣ taqcict tezuɣeṛ-ed taqejmuṛt ɣer

ṭṭabla tamecṭuḥt anda qqimeɣ. Syin tebda učči yidi s wezmumeg.

Udem-nni n teqcict n lǧiran-nneɣ d amellal am ubellaṛ yuɣen

di tillas tiberkanin. Yettfeǧǧiǧ d telwaɣ igan am tin n leḥrir.

Tiduḍacin-is tirqaqin leqḍen-t tilifriḍin si tdebṣitt am ufrux mara

ineqqeb timẓin. Ẓriɣ, si zik ttaεǧabeɣ-tt cwiṭ, wanect-a ḥemleɣ-t

ɣas ma yella nettat s yiman-is ur tt-bɣiɣ ara. Ɣur-i, nettat am

weltma tamecṭuḥt, ɣas ma yella ur tella yara d weltma. Acu kan,

axemmem belli yalla walbaεḍ i d iyi-bɣan yettera-d deg-i cwiṭ n

wettkal deg iman-iw.

Ur ẓriɣ ara acu i d i-yewwin mi d-ddmeɣ yiwet n tlifṛiṭ seččaɣ-as-tt

s ufus-iw i teqcict-nni n lǧiran. Tewhem deg-i acu i bɣiɣ ad

xedmeɣ. Ur tefhim ara ass amezwaru acu i bɣiɣ ad xedmeɣ. Acu

kan teṭṭef talifṛiṭ-nni deg imi-s, u tečča-tt. Syin rniɣ-as tayeḍ i

tečča tikelt-agi s wecmumeḥ. Amecwaṛ kan ula d nettat, twehhayi-

d yiwet n tlifriṭ s imi-iw. Ččiɣ-tt-id seg ufus-is am umcic makken

ara yemmeɣ ɣef uksum. Neḍsa aṭas di sin.

Tekcem-ed yemma imir-en makken nella nettaḍsa, u twalayaɣ-

ed mi la nettemseččay ger-aneɣ. Dɣa tessawel-as imir-en i

teqcict-nni n lǧiran yuɣalen tazeggaɣt am teṭumaṭict, s yisem-is.

Tenna-yas belli d lawan ad tṛuḥ s axxam-nsen imi, ahat, teḥwaǧitt

yemma-s di cɣel n wexxam. Syin tezzi-d ɣur-i, tmuqel-iyi s

leḥqaṛa deg allen-is u tekkes-iyi si ṭṭabla taḍebsitt-nni n tlifṛiḍin

ideg i d-mazal azgen. Tenna-yi-d : « urd a tetteḍḥiḍ ara keč.

Kker ɣef yiman-ik, ṛuḥ ad d-teẓreḍ imeddukal-ik. Ahaqel haten-in

la k-ttṛaǧun ».

Feṛheɣ aṭas mi teffeɣ Faḍma seg allaɣ-iw umbaεd aggur d

wezgen n unezduɣ-is deg-s. Ẓriɣ deg ul-iw belli lemmer i d iyitebɣa

s tidett tili acḥal-ayagi i d-testeqsa fell-i. Ufiɣ daɣen taẓin

uẓiɣ ɣer teqcict-nni n lǧiran-nneɣ telli-yi-d asekṛun-nni iɣelqen n

texxamt tamarẓagut anda i d iyi-tger Faḍma ass-nni i tt-id-mlaleɣ

di tesdawit. Faqeɣ belli s cbaḥa-s i yi-tga amendil yumsen ɣef

allen-iw, u tesberber s lehduṛ-is ẓiden ɣef allaɣ-iw armi yuɣaleɣ

ttuɣ acu i d ameyyez. Feṛḥeɣ aṭas tura mi d iyi-d-tuɣal tlleli-w.

Rriḥa n liṣuns i d iyi-d-yewten s anzaren mi d-rseɣ seg

ufurgut di Tizi akked zhir n tkeṛwas i d iyi-sεeẓgen imeẓẓaɣ-iw,

ssekren-d deg idmaren-iw yiwen ucaḥuḍ i yi-qebṛen. Ḥulfaɣ i

yiman-iw am win yebɣan ad d-yerr taffaṭ-is. Uɣaleɣ segmi leḥḥuɣ

deg ubrid yettawin ɣer tesdawit n Ḥesnawa i irennu deg-i

utqeleq-nni. Ladɣa mi bdiɣ ttubbuɣ takessart-nni seddaw wannar

n ddabax.

Akken wwḍeɣ ɣer tsemmit n wuzzal n Ḥesnawa, fehmeɣ acu i

-yuɣen. Tban-ed imir-en teswiṛa n Faḍma ger wallen-iw anectillatt,

u mmektaɣ-ed belli yezmer ad d-tuɣal ass-a ad iyi-tẓer.

Neddmaɣ cwiṭ imi ur as-εewdeɣ ara i yemma lehduṛ ɣef temsaltnni

n lexḍubegga. Nniɣ-as ad εiwqeɣ acu ara s-iniɣ lemmer ad

iyi-d-testeqsi ma yella heggan imawlan-iw i ṛwaḥ-nsen s axxam n

imawlan-is akken ad iyi-tt-id-xeḍben.

Ziɣemma, sin wussan-agi yezrin d allaɣ-iw kan i yerran

tadimt ɣef tugi n wul-iw ideg i yekker yiwen ujajiḥ n tmes i wumi

ur zmireɣ ara maḍi. Faqeɣ imir-en belli uḍneɣ targit n Faḍma. Ɣas

ma yella si zik, nek d bu tullas akken i yi-teqqar yemma, tikelt-agi

waqila tewweḍ tifidi s iɣes. Dayen uḍneɣ. U ahat wagi i wumi

semman imedyazen aṭan n tayri. Wwḍeɣ ɣer texxamt, ẓleɣ deg

usu-w, ttxemmimeɣ i wamek zemreɣ ad d-sufɣeɣ iman-iw seg

umerdax-agi ideg iyi-zzer zman.

Ufiɣ imir-en belli ur sεiɣ acu i izemren ad iyi-d-yessukkes seg

aṭan agi amcum n tayri ḥala snat tifrat. Tamezwarut d tuɣalin n

Faḍma s irebbi n tayri-nneɣ yeddren kan yiwen wass. Ma d tis

snat ilaq-iyi ad ẓmiɣ ul-iw am tetrikutt yumsen arma ur d-ttmazal

ara deg-s taquddiṛt n rriḥa n Faḍma deg-s. Dɣa, umbeεd mi

meyzeɣ ddeqs, gezmeɣ-tt ger-i d yiman-iw belli umbeεd aggur d

wezgen n tisselbi ɣef yiwet n tmeslubt, d lawan ad d-lhuɣ d

yiman-iw akked tɣuri-inu.

Uɣaleɣ ɣer lakul. Uɣaleɣ ɣer leqṛaya di texxamt. Uɣaleɣ s

aqesseṛ nek d imeddukal-iw. Ɣas ma yella mazal-iyi-d ttmuquleɣd

tikwal si tatiṭuct-nni giɣ di lemri n tzeqqa n tɣuri ( la classe).

Mkul mara faqeɣ i yiman-iw ttmuquleɣ-ed seg-s, qqareɣ-as akken

ad ssurfeɣ i yiman-iw belli d '' tannumi kan ''.

Tikwal daɣen ttsubbuɣ ɣer Wed εisi neɣ ttaliɣ ɣer Buxalfa. D

aḥewes i ttxemmimeɣ, akk qqareɣ-as ahat ma yella mlaleɣ-tt-id

tezmer ad iyi-d-tessefhem urar-agi ucmit turar yess-i.

Ula d yiwet n tikelt ur d-tusi deg alleɣ-iw tikti belli yezmer

yella i kra i tt-yuɣen imi ula d tinna iceggεeɣ ɣur-es, s axxam37

nsen, tenna-yi-d belli ur tesεiḍ acu i tt-yuɣen. Ternuḍ-as nnan-iyid

wid i tt-iwalan di Wed εisi akked Buxalfa. Ɣef ayagi yark ur

xemmemeɣ ara belli temmut neɣ yuker-itt walbaεḍ iwaɣzniwen.

Sin wussan umbe d, ufiɣ-ed iman-iw am akken ur sεiɣ yark

acu i ṛeggmeɣ i yiman-iw. Uɣaleɣ ur d ad-tekkseɣ ara tiṭ-iw seg

umruj-nni giɣ di sbiɣa n lemri n wesmil anda i qqaṛeɣ. Ger yark

snat tsaεtin n leqṛaya d tazla sanda akken ttɣimin imeddukal-iw,

sfilliteɣ dima ad tt-in-afeɣ yewwas teqqim ger-asen s ucebbub-nni

n leḥrir i s-ed-yettawḍen s ammas-is. Ssarameɣ ad tt-id-mlileɣ

akken ad as-iniɣ s wallen-iw iεeẓren acḥal, belli aṭas i tt-ḥemleɣ,

ḥala nettat i d-yegran tesseglaf deg ul-iw si tejlib-nni n tullas i

yellan zedɣent-ett; ɣas ulamma ḥala yewwas i nemlal di sin, nek

ittwera-yi-d Ṛebbi belli d yiwet sneɣ meqbel ad d-tlal ddunit asmi

nella d tixmiṛt deg uzagur umezwaru-nneɣ. Bɣiɣ ad as-iniɣ imiren,

uɣal-ed ɣur-i akken ad am-mlaɣ isefra cennun iεeggunen n

wul am nek, widak yerra zman yettazalen am tifeɣwa ččant

tɣeṭṭen yettcalin ger teẓra ugejdur akked lmeḥna.

Di smana-nni anda akken ara yawḍeɣ sin wagguren segmi i

ẓriɣ Faḍma, ṭṭfeɣ lkaṛ inelmaden yettawin si Ḥesnawa ɣer

Buxalfa. Nniɣ-as ad ṛuḥeɣ ad d-ẓreɣ xali yeqqaṛen din. Lkaṛ

teddufes akken nuɣ tannumi. Ufiɣ-ed amkan s ibeddi di tlemmast

uṭṛuli, nettemddeḥas din am zdaxel n tbewaṭ n ssardin. Mi

newweḍ ɣer lbusṭa taqdimt ur umineɣ ara allen-iw mi walaɣ

Faḍma d yiwen ilemẓi, leḥḥun ɣef uṭṛuṭwaṛ afus deg ufus am sin

yeḥbiben iẓidanen. Suɣeɣ imir-en i unehhar n weṭṛuli akken ad

yeḥbes, ur iyi-d yesli yara. Ẓẓewc yellan zdaxel ur yeǧǧa yara

asiwel-iw yeččuṛen d leḥya ad yaweḍ s imeẓẓaɣ unehhar. Dɣa

gezmeɣ ger inelmaden s kra iḍaren yettwaεefsen akked kra n

titiwin iɣallen ɣef kra n tmegraḍ. Mi wwḍeɣ ɣur-es, nniɣ-as ad

yeḥbes. Yerra-yi-d s teḍsa belli ur yesεi yara lqanun ad yeḥbes

din. U lemmer ad t-id-walin imsulta ad ixelleṣ yiwet n lexṭiya

meqqren. Dɣa s laεqel, sfehmeɣ-as belli tura i d-nεedda zdat sin

yelmeẓyen, teqcict akked weqcic, u taqcict-nni d taxḍibt-iw ur

walaɣ ara qrib tura sin wagguren.

Ayen yark lliɣ ad as-sefhameɣ i unehhar akken ad yeḥbes,

aṭṛuli yella yettkemil tikli-s ɣer zdat. Netta yella ad iyi-d-ttmuqul

sya ɣer da s yiwen wudem ur numin ara tabruyt seg ayen i s-ed38

hekkuɣ. Acu kan taggara, yuɣal di ṭṭerf u yenna-yi-d: « yakk ur

tettnaɣeḍ ara yides ? ». Rriɣ-as '' ih '', u neggzeɣ-d mi d-yelli

tawwurt n zdat ɣef utṛuṭwaṛ. Syin d tazla sanda akken i d-walaɣ

Faḍma d weqcic-nni i d-yeddan yides. Mi d-wwḍeɣ ɣer tḥanuttnni

n leḥwayeǧ anda i ten-id-walaɣ bedden, ḍalleɣ ɣer zdaxel ma

yella kecmen ula d nitni. Ulac anwa yellan din. Dɣa fɣeɣ-ed s

abrid, d anadi fell-asen. Ṣubbeɣ, uliɣ, zziɣ, nḍeɣ, ḥnunfeɣ,

steqsaɣ, cerweɣ tidi, uzleɣ... ulac ṛṛiqa-nsen. Lemǧǧeṛa-nsen

temḥa seg iṭṛuṭwaṛen ikeflen n tizi wezzu.

Ḥulfaɣ imir-en i tmelɣiɣt-iw mi la tettayzag. Yuɣal-iyi-d wassnni

ideg i yeɣliɣ am llufan ɣef yeslaḍen yeqquṛen n cbaḥa n

Faḍma akked tiẓeṭ umeslay-is igan i wul-iw am tejbirt n tament

taḥṛuṛt.

Amzun ulac ussan yezrin ger wass-nni i deg-i nemlal akked

wass-a i deg-i tt-walaɣ si ṭṭaq uṭṛuli, nettat d yiwen nniḍen i dyettbanen

d aḥbib-is. Yennejqaq wul-iw, wten deg-s iɣisan mi

xemmeɣ belli yezmer d axḍib-nni aqdim i ɣef i yi-d-temmeslay. Si

tama nniḍen nniɣ-as ahat d gma-s ameqran neɣ d εemmi-s

amecṭuḥ neɣ d mmi-s n xali-s iṭḍen nnig semmus (5)n tikal

yemden ɣer yemma-s. Daɣen xemmeɣ imir-en acu i zemreɣ ad

as-iniɣ lemmer ad tt-afeɣ tura. Lḥaṣun kullec deg-i yettayzag am

tugi useqqi yersen ɣef inyen.

Skud ur ten-ufiɣ ara, mazal-iyi ttaliɣ, ttṣubbuɣ di temdint n

Tizi yeččuṛen d zhir n tkeṛwas. U mači d yiwen i ḥuzaɣ s tayett-iw

deg ubrid, ṛwiɣ timenna n '' semmeḥ-iyi ''. Dɣa mi d-uɣaleɣ yiwet

n tikelt si temṛaḥt anda ḥebbsen ifurguten, mlaleɣ-ed deg ubrid

Bakir amecṭuḥ s teqrabt-is. Mazal i s-nniɣ sin imeslayen mi yi-dyenna

belli haten-in yeǧǧa-ten-in di Ḥesnawa, taqcict-nni icebḥen

d wimi i d iyi-wala yewwas ddukkleɣ teɣzi n wass, nettat d yiwen

weqcic ittcabin cwiya ar ɣur-es. Yenna-yi-d daɣen testeqsa-d fellu,

u tebɣa ad iyi-tẓer. Dɣa uliɣ-ed imir-en ṭṭfaɣ-ed tiseddaṛin

yellan ger temṛaḥt iṭaksiyen akked ttbiṭaṛ. Qbala u metwal

Ḥesnawa.

Akken εeddaɣ tisemmit n wuzzal n Ḥesnawa, ṛuḥeɣ metwal

ɣer temkaṛdit talemmast. Kecmeɣ s abduz anda i d-sardeɣ udemiw

akked d leǧwareḥ-iw. Sefḍaɣ-ed asebbaḍ-iw u ṣeggmeɣ-ed

taqemǧett-iw yellan texenčew. Syin am urgaz azedgan, ṣubbeɣ39

ed ɣer temṛaḥt-nneɣ anda nettɣimi s imeddukal, nnig ''

Departement n tmaziɣt ''. Ufiɣ-ed agraw inelmaden akked

tnelmadin, yellan ttqeṣiṛen ɣef ulac akked d ulaḥed . Yiwen

yeqqar-as : « uh, aεyiɣ deg iman-iw di Ḥesnawa-yagi. Ad astiniḍ...

ṭaṭabaṭaṭa… ṭaṭabaṭaṭa…ula cwiṭ n tirugza nat zik di clucagi

yuɣalen zaεma d itidyuten... ṭaṭabaṭaṭa…ad neqleε jedd n

yemma-s n leḥkem-agi iḥeqqaren... ṭaṭabaṭaṭa...» Terra-yas-ed

yiwet : « ur tettu yara Rrebrab-agi i d-yennulfan di tmurt-nneɣ...

ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...» Wayeḍ igzem-asen-d awal : « ulac

tifrat i tmurt-agi ḥala leḥkem uεekkaz ...ṭaṭabaṭaṭa ... tebuṭim syin

tugim i d-yefɣen si lbuṭ... ṭaṭabaṭaṭa... tewwim-ed yiwen ubarzidan

syin tenɣam-t... ṭaṭabaṭaṭa... ula d win akken i tessulim d

aberzidan, yuɣal d netta i ken-yugin yebɣa ad yetixeṛ…ṭaṭabaṭaṭa

ṭaṭabaṭaṭa...»

Ger-asen, ɣer tama tayeffust, seddaw tkalitust, teqqim u

tsenned ɣer lǧedra-s teqcict-nni yifen aggur; akken i qqaren

imeddukal-iw d '' tabbanagt ''. Wehhaɣ-as s ufus-iw, tecmumeḥ-

iyi-d. Syin qimeɣ di leḥcic azegzaw ɣer tama n Smaεil.

Qrib i d-yedda uẓar yettawin idammen s ul-iw mi walaɣ

aqcic-nni i d-yeddan yides, isers afus-is, am win ur necliε ara si

lɣaci, ɣef tgecrart n Faḍma. Nettat si dqiqa ar tayeḍ ad astezmumeg,

u ad teslef i ufus n weqcic-nni.

Azal n ṭam(8) n werrac d semmus (5) n tullas qimen i tili n

isekla ukalitus, la ttεawaden i yilugan n ddunit. Ladɣa ayen

yeεnan tamsalt n wergaz akked tmeṭṭut. Yal yiwen yettneḥil ɣef

ccetla-s. Irgazen bɣan acu i bɣan, tilawin bɣant acu i bɣant. Dɣa

tṛuḥ akken d awal yugin ad yekfu. Nek ul-iw am tčinatt yerkan,

yebda ad d-yettfuḥu seg allen-iw.

Nneḥcameɣ weḥdi kan mi ḥulfaɣ ččurent-ed wallen-iw.

Regmaɣ imir-en iman-iw s wayen yark lemdaɣ imeslayen ixeṣṛen

di kuz(4) isseggasen n Ḥesnawa. Ur bɣiɣ ara ad ifaq walbaεḍ s

wacu iḍerrun yidi imir-en. Dɣa skecmeɣ iman-iw deg umeslay : «

tenɣam-aɣ s umennuɣ-agi yugin ad yekfu ger yergazen d tilawin.

Ahat lemmer nettak cwiṭ si tezmert-nneɣ i lehduṛ ɣef leqṛaya,

ahat ad d-neffeɣ d itidyuten iḥeṛcen… ». Dɣa yessusem-iyi-d

Samir : « ladɣa keč i n-irennun aggur umbeεd asteεfu unebdu

akken ad d-tuɣaleḍ ɣer tesdawit; ɣas susem ɣef yiman-ik... a

yafenyan… ». Rriɣ-as belli ma yella rniɣ-en aggur axaṭer ttɣimiɣen

rebbeḥeɣ-ed cwiṭ n tedrimt s wacu i d-ntes lqahwa ar Dda

Mbarek; lqehwa-nni tettas-ed s wenɣac n tneqlin di taddart. Dɣa

yesmejger-iyi-d Yugurten amek i d-hedṛeɣ. Ḍsan aṭas. Ḍsiɣ yidsen.

Dɣa imir-en tessawel-as Faḍma i Siham :

- A Siham, tzemreḍ ad iyi-trafqeḍ ɣer ''science eco''?

Kkrent snat tullas seg wegraw yettkemilen ameslay am

tbuciḍant yugin ad teḥbes. Wa yettaεreḍ ad d-yessifliw ṛṛay-is

nnig leṛyuy n wiyaḍ. Yeṭṭanez-ed imir-en Ḥakim ɣur-i, yenna-yi-d

d tagi i tagnitt-nni anda ilaq as-hedṛeɣ i Faḍma. Wehmeɣ deg-s

acu i d-yenna; amek yeẓra belli tewqaε-iyi-d yark seg-s?

Dɣa kkreɣ-ed imir-en, uliɣ d asawen ɣer temkarḍit tameqrant

n Ḥesnawa di lawan Faḍma d siham ṣubbent metwal '' science

eco''. Mi wwḍeɣ iwsawen, zziɣ-ed i ubatimut n '' Rectorat '', u

ṣubbeɣ-ed tiseddaṛin yettawin ɣer '' science eco ''.

Ṛǧiɣ snat tullas zdat tewwurt yeččuṛen d inelmaden ikečmen

tefɣen. Dɣa akken i tent-walaɣ zdat tewwurt, ṛuḥeɣ ɣur-sent

qbala, u nniɣ-as i Siham ma tezmer ad iyi-teǧǧ nek d Faḍma, imi

sεiɣ sin imeslayen ad as-ten-iniɣ. Syin tcaweṛ Faḍma s wallen-is.

Tenna-yas-ed tneggarut-agi belli tezmer ad tt-teǧǧ. Dɣa nelḥa-d

di sin am tikelt-nni tamezwarut. Acu kan tikelt-agi di tsusmi. Nek

si tama-w ḥulfaɣ i yiman-iw am win iɣellin di lbir lqayen, u mazal

yewwiḍ ɣer lqaεa, yettṛaǧu melmi ara ifettex am tdella t ɣef

yeslaḍen.

Nniɣ-as i Faḍma s ṣṣut yettargigin :

- Amek ihi, saba !

- Labas el hamdulilah! i keč amek telliḍ ?

- Labas, bxiṛ ! acḥal-ayagi ikem-ttṛaǧuɣ! nniɣ-as ahat yella i kemyuɣen.

- Amek ulac i k-ed-tenna Nunu ?

- Acu tebɣiḍ ad iyi-d-tini Nunu ? Iwerra-yi-d Ṛebbi d kem i ilaqen

ad iyi-d-tiniḍ ma yella kra yellan ad d-yettwini. Yernu mazal ifut

lḥal, ini-d i d am-yehwan.

Deg allen-is u deg addud i tebdeḍ s lebεid fell-i fehmeɣ-ed

belli nek yides ulac awal yifen ''dayen'' akken ad sfehmeḍ liḥala n

tayri yellan yewwas ger-aneɣ. Acu kan ur bɣiɣ ara ad tt-in-ǧǧeɣ

din meqbel ad d-sfiɣ taḥebbuyt n rṣeḍ i d-teǧǧa leḥmala-nni i tt41

ḥemleɣ yewwas akked targit messusen ideg i tt-urgaɣ sin

wagguren-agi iεeddan di teṛzeg. Tenna-yi-d imir-en :

- Semmeḥ-iyi mi k-ǧǧiɣ acḥal-ayagi mebla ma ṛuḥeɣ-ed ad aksfehmeɣ

s yiman-iw acu yeḍṛan ! nek ǧaεleɣ weḥdek ara tfehmeḍ

tamsalt.

- Acu n temsalt i tebɣiḍ ad tfehmeɣ ? amek tebɣiḍ ad fehmeɣ belli

tṛuḥeḍ-ed yewwas, tesseḥmaḍ-iyi am useffud. Syin trewleḍ

mebla awal wala cweṛ.

Lliɣ allen-iw akken ad tefhem belli mači dayen ilhan i texdem

yidi. Nettat s ucmumeḥ tkemmel-ed awal-is :

- Ilaq ad teẓreḍ belli asmi akken uɣaleɣ s axxam, ufiɣ-en ayen

nniḍen a la yi-ttṛaǧu. Azekka-nni kan, imawlan n wexḍib-iw wwinit-

id s axxam-nneɣ. Mazal kan ad tewten zdat-i. Ilaq ad teẓreḍ

amek i iga umɣar-iw, ur yezmir ula d yiwen ad yebder awal zdates.

Baba s yiman-is yettagad-it; yernu mači d win yark itenḍen i

useqfel. Dɣa seg ass-nni i nuɣal nek d wexḍib-iw akkenni.

Nek, i d-yufa lḥal sliɣ i wawal-nni n ''wemɣar-iw'', fehmeɣ am

yiṭij n tefsut mara d-yecṛeq belli tirga-inu ɣef Faḍma ad d-grint d

cfawat kan timerẓuga anda akken fkiɣ yewwas tilleli ur nesεi

rrebg i wul-iw.

Tmuqel-iyi-d s imeṭṭawen i d-yewwḍen s iran n wallen-is. Syin

tenna-yi-d s laεqel, am tin i wumi yekfa lǧehd :

- A Yuyu, ilaq ad tezṛeḍ belli uɣaleɣ tura ttwaliɣ-ek am gma, am

gma aεzizen. Ɣur-i dima ad d-tegriḍ deg ul-iw d yiwen ilemẓi

ḥninen aṭas. Zemreɣ, si tura, ad as-iniɣ i tin ara taɣeḍ belli zheṛ-is

meqqer imi d keč i d nṣib-is.

Aṭas n tɣawsiwin i bɣiɣ ad as-iniɣ. Bɣiɣ ad as-ed-fegḍeɣ seg-i

imeslayen-nni yark ikemnen di sin wagguren-agi yezrin, akken ad

tẓer acḥal i tkellex i wul-iw mazal-en yettamen tullas. Ur teẓri yara

belli targit-nni i d-iyi-tečxed deg uksum-iw aleqqaq am tsegnit

iṭreɣlen, ad iyi-tuɣal d alejlej ara yesdduqsen ussan iẓidanen i yittraǧun

ar zdat. Acu kan dqiqa-yagi kullec yewḥel deg

ixemmimen yefruzaεen di lmux-iw. Dɣa ur ẓriɣ ayɣer i tt-steqsaɣ

ɣef aya :

- Ahat d aḥettem i kem-ḥettmen imawlan-im ? ini-yi-d kan ttxilem

!

- A Yuyu! ilaq ad teẓreḍ belli seg asmi i d-kreɣ d tameẓyant u nek

42

d uxḍib-iw ɣas ma yella yugar-iyi cwiṭ. Si zik, nek yides ur la

nettemfaraq ara. Armi d d tikelt-agi makka i be deɣ fell-as i faqeɣ

belli d netta i ilaq ad aɣeɣ. Ncallah tefhemeḍ-iyi ! Netta daɣen

iḥemmel-iyi aṭas. Anect-en yark n wussan i nemsebḍa , netta

yeqqim yettru.

Tessusem. Dɣa teḍsa i walbaεḍ i d-ileḥḥun zdeffir-i. Ḥulfaɣ

imir-en am uɣerda yemmuten zdaxel n tεeddist-iw makken zziɣ ar

deffir akken ad waliɣ aqcic-nni i d-yeddan yides meqbel. Yeḍsaiyi-

d s taḍsa-nni uḥettem anda amdan ireffed ticenfurin-is seg

iran. Tenna-d Faḍma makken i d iyi-d-iwehha afus-is :

- Yuyu! ameddakel n Ṛabiε! Mḥand axḍib-iw!

Izmeḍ-iyi afus-iw s ifassen-nni-ines iqquren am widak

ummaṣut. Faqeɣ imir-en belli teḥka-yas Faḍma ɣef acu yellan

ger-aneɣ. U ɣas mači kullec i s-teḥka, iban s tmuɣli yeẓra ddeqs

akken ad iyi-ɣuc s wanect-agi yark uɣuccu i d-yettbanen deg

allen-is. Nembaddal-ed kra imeslayen n menwala deg ubrid.

Yesteqsa-yi-d ɣef leqraya-w, rriɣ-as akka kan, mebla ma

xemmeɣ d acu i s-nniɣ. Akenni armi i d-newweḍ ɣer temṛaḥt

anda akken i d-ufiɣ imeddukal-iw la ttqeṣiren, yenna-yas yiwen :

« am temɣarin-nneɣ msakit, lexlawi, iɣeẓran, lḥif, ternuḍ-asent

argaz i d-yettasen si Fṛansa tikelt i xemsa isseggasen ...

ṭaṭabaṭaṭa … ṭaṭabaṭaṭa... yif-itt weɣyul, xeṛsum d netta ur la

yettneẓma yara ɣer arraw-is yenḥafen ... ṭaṭabaṭaṭa…»

Faḍma d wergaz-is, rnan cwiṭ, syin ṛuḥen akken ad laḥqen

ifurguten ineggura. Nek qimeɣ din am qinnuḥ, la ttmuquleɣ di

tmeṭṭut n ddunit-iw mi la tetteddu d wergaz n ddunit-is. Qemḍen

lehduṛ deg-i. Ḥeṣleɣ imir-en acu yebɣiɣ, dɣa akken ad ttuɣ

sekcemeɣ iman-iw deg lehduṛ imeddukal-iw. Nniɣ-asen : «

wellah ar lehduṛ-agi yark i nheddeṛ, ma swan tibṣelt yerkan zdat

yiwet n temlilit n ddabax ger liverpool akked JSK.... ». ḍsan, ḍsiɣ

idsen, syin ilqef yiwen awal deg igenni : « Lemmer dɣa yewwas

ad tettekki JSK di '' la coupe d'Europe '', ahat nezmer ad ttnawi

… ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...»

Deg iḍ, s yetran yuɣen deg igenni am tεequcin, umbaεd mi

yeɣleq usečču n tesdawit, i d iyi-d-ssakin d Yugurten akked

Ssaεid di temṛaḥt-nni anda nettɣimi deg-ass nek d imeddukal-iw.

Ufan-iyi-d tṣeɣ ɣef uεebbuḍ am win yemmuten di leḥcic

43

asemmaḍ. Taqemǧett-iw tuɣal yark d tazegzawt u tellexs am

tmacwaṛt n win isεan aldayen. Nnan-iyi belli yark at texxamt

haten-in ad iyi-ttnadin si zgelli. U d yiwen si lǧiran, Ẓuẓu, i sen-dyennan

belli iwala-iyi tṣeɣ dagi meqbel ad yeɣli yitij.

Ufiɣ-ten-in yark di texxamt ad iyi-ttraǧun sima ara ad dkecmeɣ.

Ufiɣen daɣen wwin-id seg usečču kra n tḥebbuyin

ufeṛmaǧ akked d snat tmellalin yeqquren d weɣrum. Ččiɣ-ten am

win i wumi temmut yemma-s; mazal-iyi-d kan ad mecḥeɣ iḍudaniw.

Syin xedmen-iyi agraw anda bɣan ad iyi-ṣebbṛen. Imi tenna

yasen-d Nunu ɣef tedyant-agi yeḍṛan yidi. Dɣa yal yiwen amek

yeεreḍ ad iyi-d-isefhem. Wa yenna-yid-d belli tullas am lxux, zik i

tewwent u zik i xettṛent. Wayeḍ yenna-yi-d belli aṭas i yifeɣ

Faḍma, u nettat ur tuklal ara yiwen ḥninen am nek. Wayeḍnin

yenna-yi-d belli tin i d i-yuran hatt-an la yi-kttraǧu deg alba ḍ n

tuddar.

Nek, dṣiɣ aṭas zdaxel-iw i lehduṛ-nsen. Ur ẓran ara belli d

akemmel i yi-ttkemmilen s warway uqeccaḍ n lmeḥna n tedyantagi

zdaxel iẓermman-iw. Nek bɣiɣ ad beddleɣ axemmem, nitni

ssenddafen-iyi s tunḍa di temsalt agi n tullas d leḥmala-nsent.

Dɣa εerḍeɣ ad d-eḍsaɣ amzun akken taluft-agi ur iyi-tḥuza yara

aṭas, u d yiwet kan n tɣawsa ara iεeddin. Nniɣ-asen belli d tidett

tella teεǧeb-iyi, isem-is akken teqcict-nni... Faḍma. Acu kan mači

dɣa acḥal akka i ǧeεlen. Nniɣ-asen teɣli seg ul-iw di smana

tamezwarut ideg i tt-sneɣ, imi tesseḥma-yi am uyaziḍ di lkanun

syin tṛuḥ ur d-tban ara. Ass-a bɣiɣ kan ad as-garzeɣ takrabaṭ

lemmer mači d argaz-is i d-yusan yessukes-itt seg-i.

Iεedda wezgen n yiḍ, xsint teftilin di texxamt akken texsi

teftilt usirem deg ul-iw. Yers-ed am bubarak ɣef uqerruy-iw, alleɣiw

iṭṭef-it wejjiṛ; yegguma ad yemḥu tteswiṛa n Faḍma ileḥḥun s

taḍsa di talwit, nettat d wexḍib-is metwal tisemmit-nni n wuzzal n

Ḥesnawa. Kkawent wallen-iw, ur ufiɣ deg-sent ula d yiwet n

tquddiṛt imeṭṭi s wacu ara ssisemḍeɣ ul-iw yesseṛɣ leḥzen n lɣiba

n tin iḥemmel.

Iḍ-inu iṛuḥ d alejlej yukin. Tteεṛaḍeɣ ad fehmeɣ acu i yeḍṛan

yidi, ur d-ufiɣ ara. Tṛuḥ-iyi akken am llufan tewwi tḥemmalt,

ittqemiḍ-iyi nnefs, u swiɣ aṭas n timerẓuga. Lemmer ttafeɣ ad

sεuɣ lkuṛaj ad ǧǧeɣ tamurt-agi n ccum, ad ṛuheɣ ɣer Fṛansa neɣ

44

ar Ṭelyan. Din ad d-mlileɣ tullas i tt-yifen; ad iyi-ḥemlent xiṛ-is, ur

iyi-ttaǧǧant ara akka i iteǧǧa tagi am yiddew ɣef tcebbubt n

useklu yerkan seg iẓuṛan. Neɣ ahat lemmer mači d leḥṛam ad dgreɣ

i yiman-iw tamrart s albaεḍ n tsanturin n wuzzal deg ucentiyagi

i bdan di Ḥesnawa. Akka-gi ad iniɣ slam-iw aneggaru i

tudert-agi iqesḥen fell-i, ad as-ǧǧeɣ imeṭṭawen-iw yemmaren deg

akal-is, ad as-uɣalen d aneznaz n yiḍ i warrac nniḍen ara ileḥḥun

ɣer zdat ɣef lqaεa-s.

Ass-a d ass uzekka-nni n twaɣit-iw. Mi yi-d-ssekkren

imeddukal-iw di texxamt, ufiɣ-ten-id jemεen-d cwiya n tedrimt

way ger-sen akken ad nṛuḥ, akken d tajmaεt, ɣer lqehwa n Dda

Mbarek. Mamuḥ yeqquren am yeẓdi, mecṭuḥen di lqedd am

izirdi, ineggez-ed ɣef tuyat-iw akken ad iyi-sseɣḍel deg ukulwaṛ

yettawin s abduz. Ḥakim ijbed-iyi si tcebbubin-iw yulin am

senhaṛuc, Yugurten yebda-iyi-d tiytiwin s arkulat si zdiffir. Lḥasun

ur d-sardeɣ ara udem-iw armi i s-nniɣ i Ṛebbi acu i k-xedmeɣ.

Tilin llan yidi imeddukal-iw, taṣebḥit-agi, ikkes-iyi cwiṭ seg

utɣebben yeckucebren ɣef ul-iw. Dṣiɣ ciṭuḥ yid-sen seg ul-iw.

Qrib ttuɣ, yiwen akken umecwaṛ, belli ḥezneɣ.

Ticki, ṛuḥen yark ad ɣṛen. Ḥala Bakir amecṭuḥ i d-yeqqimen

yidi, u netta d yiwen ur yezmir ḥed ad t-yekreh. Yedda-d yidi armi

d timkarḍit talemmast n Ḥesnawa. Nextaṛ-as-ed yiwert n ṭabla

iḍerfen akken zaεma ad nɣer cwiṭ. Nsers-ed idlisen-nneɣ akked

tittafttarin-nneɣ. Dɣa amecwaṛ kan sersaɣ aqerruy-iw ɣef ṭṭabla,

ṛuḥeɣ ṭṭseɣ. Ḥulfaɣ i εeggu n yeḍelli am tezṛutt mara teṛfej aqerru

n walbaεḍ.

Zreɣ akken di tnafa acḥal. Leḥzen yuɣal yekcem yark iẓuraniw.

Ḥulfaɣ belli dayen tekfa tudert-iw, bdiɣ la ttruɣ ɣef yedlisen-iw

yersen ɣef ṭṭabla s tin nessaḥ. Ẓẓewc xeddmen inelmaden ur assellen

ara imeẓẓaɣ-iw.

Kemleɣ taguni-w yukin armi ḥulfaɣ i tiyta tamecṭuḥt ɣef

umgarḍ-iw. Refdeɣ-ed aqerruy-iw si ṭṭabla, walaɣ-ed Murad d

Nanur. Dɣa yenna-yi-d Murad :

- Amek akka teṭṭseḍ, u keč teqqim-ed ɣer tama-k, deg yiwet n

ṭṭabla, taqcict-nni yifen yark tullas ?

Muqleɣ dɣa imir-en ar tama-w, walaɣ yiwet n teḥdayt i d45

yettbanen am lmalayek. Tban-ed leḥdaqa ɣef udem-is. Yessuteras

imir-en Murad ma yella tesεa tamecwaṛt. Dɣa tessufeɣ-ed seg

uqrab-is yiwet n tmacwaṛt zeddigen, yebbṛudin deg yiran s

lexyuḍ izeggaɣen. Syin tefka-yas-tt i Nanuṛ i d-yeqqimen imir-en

ar tama-w, yebda ad iyi-seffeḍ imeṭṭawen-iw.

Inṭeq daɣen Murad ar teqcict-nni :

- A taqcict ur tezmireḍ ara ad aɣ-tεiwneḍ ?

Terra-yas-ed s wudem yuɣalen d azeggaɣ :

- S wacu i zemreɣ ad ken-εiwneɣ ?

Yerra-s Murad :

- Twalaḍ abugus-agi ! ihi iḍelli i temmut texḍibt-is. Nniɣ-as ahaqel

tzemreḍ ad tqesṛeḍ yides cwiṭ akken ad as-tekkseḍ cwiṭ n lxiq.

Terra-yas-ed :

- Ih. '' c'est pas un problème ''.

Dɣa yezzi-d Murad ɣur-i, yefka-yi-d tafalaqatt s anyir. Yenna-yi-d

:

- Aya, tura qesseṛ kan cwiṭ keč d tbugust-agi yifen aggur.

Teḍsa, ḍsiɣ. Dɣa nniɣ-as s leḥcayem :

- Isem-im, mulac aɣilif ?

- Faḍila, i keč ?

- Yuyu neɣ Yusef ! Akken i d am-yehwa !

- Yuyu! ṛuḥ, Yuyu !

- Acu teqqareḍ ?

- Nek d tamejjayt n tuɣmas, i keč acu i teqqareḍ ?

- '' Les Mathematiques '', tusnakt ma tebɣiḍ !

- Acḥal i teqqareḍ ?

- Asseggas wis kuz(4). I kem ?

- Asseggas wis sin.

Awal yuɣal taciri ger-aneɣ. Skecmen-d imeddukal-iw imannsen

di lehduṛ. Nuɣal nettqesiṛ s zεaḍ armi i nettu iman-nneɣ

anda nella. Dɣa nnan-aɣ-ed widak yeqqaṛen di ṭwabel-nniḍen a

nessusem. Steqsaɣ-tt ma yella ad teddu s asečču n tesdawit

akken ad d-teč yidneɣ. Terra-yi-d: '' s lfaṛḥ ameqran. ''

Neffeɣ-ed di semmus(5) yidneɣ si temkaṛdit, awal yugi ad

yekfu. Yiwen yenna-yas : « tasdawit n Tizi wezzu am tmacint

uxuxed… ṭaṭabaṭaṭa… ṭaṭabaṭaṭa …» rriɣ-as : « ula d nek ḥemleɣ

timellalin di zzit... ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa...» tenṭeq-ed imir-en

46

Faḍila : « ur ḥmileɣ ara ad ččeɣ deg usečču n tesdawit, imi mači

aṭas i sneɣ dagi, yernu... ṭaṭabaṭaṭa... ṭaṭabaṭaṭa... » nniɣ-as :

« ma yehwa-yam kul ass ad aɣ-ed-tafeḍ dagi akken a nefteṛ

akkenni… ṭaṭabaṭaṭa.... » Tecmumeḥ-iyi s tuɣmas-nni-ines igan

am udfel. Tenna-yi-d : « s lfarḥ ameqran... ṭaṭabaṭaṭa

...ṭaṭabaṭaṭa…»

Teṭṭef-ed di tebluzt-iw makken neεreḍ a nekcem di ddḥis-nni

n tewwurt usečču. Dɣa muqeleɣ-tt-id, tmuqel-iyi-d, u din i ẓriɣ

belli mači aṭas ara yarnuɣ akken ad ttuɣ Faḍma.

Ait-Qasi Md-Arab

   (aḥric2)

 

 

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

L’ étude :

Mohand Saïd Amlikech

Des At Sidi Ali Ou Abdellah (1812-1877), poète et résistant

par AREZKI Djamal et BELLILI Yahya

A l’occasion du bicentenaire de la naissance du poète, l’association culturelle qui porte son nom, organisera un festival culturel à l’échelle de la Daïra de Tazmalt (communes de Tazmalt, Boudjellil et At Mlikech) au mois de juin prochain. Pour mieux connaitre ce poète, nous présenterons un bref résumé du livre qui lui est consacré par AREZKi Djamal et BELLIL Yahya et qui paraitra lors de ce festival.

1-Naissance de Mohand Saïd Amlikech

Le poète appartient à une famille maraboutique relativement lettrée en arabe qui serait venue du sud-marocain, (Rio do Oro)[1], installée d’abord à Boudjellil (Béjaia) puis à Iaggachen, At Mlikech vers la fin du XVIIe et début du XIXe siècle. [2]

Leur ancêtre Abdellah avait trois enfants : Mohand Ou Abdellah, Ali Ou Abdellah et Smail Ou Abdellah. Ce dernier était retourné à Boudjellil. Il n’avait pas laissé de descendance. Mohand Ou Abdellah est le grand-père du poète Mohand Saïd.

Enfant, il fut la fierté de ses parents et leur lumière car il promettait beaucoup grâce à son éveil précoce, à son intelligence hors-pair et à sa curiosité intellectuelle.

Il fut inscrit comme Taleb dans la zaouïa de son oncle Sidi Ali Ou Abdellah à Iaggachen. Brillant, il gravit vite les échelons de cette zaouïa sous la direction de son oncle Mohand Arezki :

Seg lεilem ala yeqqar                                 De la science, il (Mohand Saïd) en acquiert

Leqwran zik i ten-iheğğa                                                   Le Koran, il l’a maîtrisé très tôt

Izga-d din d aneḍḍar                             Il y resta (dans la zaouïa) comme observateur

Netta d wis sebεa lḥiğğa.                                              Lui qui vient au septième rang.                

 

Ce qui a réveillé sa vocation poétique serait un rêve qu’il aurait fait durant son adolescence. Il aurait entendu l’appel de son grand-père lui dire :

-Mohand Saïd, je te confie et mets entre tes mains une mission que tu dois honorer.

Depuis, il chercha par tous les moyens à identifier cette mission, cette voix (voie ?) intérieure propre aux poètes qu’il n’a jamais cessé d’écouter sa vie durant, en voyageant et côtoyant les sages et les amusnaw de son époque. Il ne resta pas à Iaggachen. Ses voyages le menèrent à Taqqa, Bejaia, Tunis, La Mecque, l’Égypte…

Qqim a Tasefsaft g sslama                                                               Au revoir Tasefsaft

Nek ruḥeγ seg Σeggacen                                                                Je quitte Iaggachen

Rrkeb-inu deg Bgayet                                          Je prends le voilier au port de Bejaia

Cciεa inu tεedda i Tunes                                        Ma renommée ira au delà de Tunis

Iyi-iγaḍen d Muḥend Arezqi[3]                                  Mohand Arezki me fait de la peine

I d-igwran mebla atmaten.                               Il a demeuré (à Iaggachen) sans fratrie.

2-Mohand Saïd : Naissance d’une vocation 

Sa maîtrise du verbe a fait de lui, en son temps, c'est-à-dire au milieu du XIXe siècle tourmenté, notamment à cause de la colonisation française, le prince des poètes : « Pour être reconnu poète, il fallait composer un poème de cents distiques qu’il jugeait avant de donner une investiture symbolique mais appréciée.»[4] Il disait en kabyle : « Becceγ lemdeḥ n win ur as-yennin akken s-yeqqar Muḥend Saεid. »

L’un de ses disciples les plus connus est El Hadj Rabah[5], poète de Tawrirt Moussa Ouamar (At Mehmoud), Tizi Ouzou.

Si Mohand Saïd voyageait souvent et brassait beaucoup de monde : artisans, maquignons, poètes, sages… Il va de village en village, de marché en marché, de tribu en tribu. Il suivait cette voix intérieure qui l’appelait partout. Il côtoyait et se mesurait aussi à d’autres poètes de son temps. Le terme kabyle le désigne par le verbe « iğğalas ». C’est de cette façon qu’il acquiert une longue expérience pour devenir une sorte de référence, un maitre incontournable qui donne ou refuse sa caution à tel ou tel poète. Pendant de longues années, Tasefsaft était devenue pendant longtemps une sorte de cénacle, une école qui délivre plus que des diplômes symboliques, la caution d’un des plus célèbres poètes de son époque.

 Il accompagnait les pèlerins qui vont à la Mecque ou qui en revenaient. Il chantait, en composant des poèmes, en les accompagnant du tambourin, pour leur faire oublier la fatigue du voyage. On l’appelle aussi Mohand Saïd adeεεay, une sorte de rapsode qui chante les louanges des pèlerins et qui bénit leur départ ou leur retour des lieux Saints de l’Islam.

Un jour, en accompagnant un groupe de pèlerins, il composait une chanson aux allures pathétiques :

Qqim a Tasefsaft g sslama                                                           Au revoir Tasefsaft

Ma d nek ruḥeγ seg Σeggacen                                                 Moi, je quitte Iaggachen

Rrkeb-inu deg Bgayet                                           Je prends le voilier au port de Béjaia

Cciεa-inu tεedda i Tunes                                        Ma renommée ira au-delà de Tunis

Iyi-iγaḍen d Wahciyya[6]                                                   Wahchiya me fait de la peine

Σdada[7] tekkes leḥjab.                                                      Adada se dévoile (de dépit).

 

[…] En arrivant au port de Bejaia où le groupe devait prendre le bateau, Mohand Saïd qui était plein d’humour, taquina ses compagnons en leur disant :

-         Mon Dieu, je Te fais offrande d’un sac de méchants ! « Ya Rebbi wwin-aγ-K-in aḍellaε n yemcumen! »

 

3-Mohand Saïd le résistant

En mai 1847, le Maréchal Bugeaud s’avance dans l’Oued Sahel et décide de réduire à néant toute résistance. Hanoteau écrit à ce propos :

    « Le Maréchal Bugeaud partit d’Alger avec une colonne de 7.000 hommes environ, et se dirigea vers Bougie par Bordj-Bouira et la vallée de l’Oued-Sahel. Le 15 mai au matin, la colonne campait au bord de cette rivière sur le territoire des Ait-Abbas [...] A la tombée de la nuit, des feux s’allumèrent sur les sommets de toutes les montagnes environnantes, et peu de temps après les Ait Abbas, soutenus par les contingents des autres tribus, vinrent attaquer le camp et commencèrent une fusillade très vive qui dura jusqu’à une heure avancée de la nuit.

            […] Le 16 mai, à la pointe du jour, le maréchal fit franchir la rivière à sa colonne, laisse les bagages et les sacs sous la garde de deux bataillons, et lança le reste des troupes contre les Kabyles qui garnissaient les crêtes des rochers. En quelques heures, presque tous les villages étaient au pouvoir des Français […] Les tribus de deux rives de l’Oued-Sahel firent successivement leur soumission, et la colonne du maréchal arriva à Bougie sans avoir à tirer un coup de fusil. »[8]

Mohand Saïd, déjà clerc et poète, touché par cette défaite, a usé de son verbe et de son arme favorite, la poésie, pour faire face à l’agression :

Isal yezri bḥal ssdud                                                        Mes larmes coulent à torrents

Ɣef tin iḍran abrid-a               Au souvenir de ce qui s’est passé dans cette campagne

Si Ḥnif ɣer At Bumesɛud                             Depuis Ahnif jusqu’aux Ait Bou Messaoud

Yiwen wer t-id-iɛuda                                                      Personne n’a fait de résistance

Irgazen illan d ssyud                                                 Les hommes qui étaient des lions

Tura teqqwel-asen tbarda                                                Maintenant portent le bât […]

            […] Après cette expédition, le poète est définitivement mis du côté des vaincus. Il a pu faire face aux vicissitudes de la colonisation avec son peuple en composant des poèmes. Il a été témoin de la fermeture de sa prestigieuse zaouïa suite au refus de son oncle Si Abdelkrim[9], dirigeant d’alors de cette Zaouïa puis, chef de rébellion par la suite (voir Revue Africaine n° 42 et 43 de 1898 et de 1899) de pactiser avec l’ennemi « les Infidèles ».

Il a vécu aussi la guerre de 1871 puisqu’il a composé sur El Mokrani et son frère Bou Mezrag :

             Kečč a Bacaγa                                                                         Toi Bachagha

            Anida k-teγli temḥezmelt (ttezdam)                            Où as-tu perdu ta bourse

            Terbeh tersast tamcumt                                          Heureuse la méchante balle

            I k-id-izgan f tegzelṭ                                                                Qui t’atteint au rein

            Yemma-s tqeddec tettru                    Sa mère se lamente en faisant le ménage

            Tazzayrit tebra i tmeḥremt                        L’Algéroise[10] laisse tomber son voile.

 

Dès lors, il se consacrera exclusivement à la poésie et cherchera la compagnie des sages réputés tel que Cheikh Mohand Ou Lhocine de Taqqa.

 Il était très sollicité de partout. Il accueillait ses disciples mais aussi les amousnaw de son époque à Tasefsaft.

 Sa poésie est remarquable par l’élévation de sa pensée. Elle est la révélation d’un grand caractère est surtout un indice d’une prise de conscience politique importante ; voire décisive pour toute la région.

            Il était également porte-parole de sa tribu et une sorte de « ministre des affaires étrangères » qui traitait des affaires de la guerre ou de la paix avec les villages environnants.

                                                                                  AREZKI Djamal et BELLILI Yahya

Bibliographie

 

BOURDIEU, Pierre, Esquisses algériennes, Ed. Seuil, 2008, Paris, p.298.

DEJEUX, Jean, La poésie algérienne de 1830 à nos jours, Éditions PUBLISUD, 2é édition1983.

DJELLAOUI, M’hemed, Tamedyazt Taɣerfant s ɣur Leqbayel n Ǧerğer, Éditions Zeriab, Alger, 2001.

          HANOTEAU, Adolphe, Poésies populaires de la Kabylie du Jurjura : texte kabyle et traduction, -Imprimerie impériale (Paris)-1867. 

MAMMERI, Mouloud, Les isefra de Si Mohand, Éditions Maspero, 1969.

MAMMERI, Mouloud, Poèmes kabyles anciens, Laphomic- Awal - La Découverte, 1988, Alger.

RINN, Louis, Marabouts et Khouan, étude sur l’Islam en Algérie, Ed. Adolphe Jourdan, Alger, 1884.

YACINE, Tassadit, Poésie berbère et identité, Éditions Awal- Laphomic, Algérie, 1988.

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

L’ interview :

Interview de Djamel BENAOUF

par Sεid At Mεemmer.

Awlawal seg Wehran

 

 «Thedreḍ i medden f lḥeqq 

Lḥeqq mkull wa amek i t-yefhem 

Yal yiwen amek i t-yessenṭeq 

Yal yiwen amek i t-yessefhem 

Kečč ur k-fhimen ara »

Si Muḥ

Djamel Benaouf

-Ecrivain poète

 

Rencontre à la croisée des chemins

 

De combat en sacrifice, il put aboutir à la rédaction d’un roman « la ville des rencontres ». Il devient de ce fait, l’un des précurseurs de l’écriture en langue tamazight en Algérie. Manquant terriblement de moyens, modeste... Afin de corriger une erreur, cette rencontre, s’imposait, à notre sens, pour vulgariser l’ouvrage de Djamel.

 

-La voix de l’Oranie : qui est Djamel Benaouf ?

- Djamel Benaouf : je suis un Algérien, Kabyle, né dans un petit village d’«Ighil Ali »  de la wilaya de Béjaia. Je ne me considère pas vraiment comme écrivain ou poète, je suis certes intéressé par la littérature en général, mais je me vois plus en tant que combattant pour la cause Amazigh qu’autre chose.

- Quand est ce que vous avez entamé votre parcours dans l’écriture ?

- Vers 1978. Année ou je commencé à écrire des poèmes. D’ailleurs, j’en ai une quarantaine à mon actif. 

- Tous vos écrits sont en langue Amazigh, est-ce un choix ?

- Je dirai plus, c’est un devoir, comme vous le savez, la langue berbère est exclusivement orale. A ma façon,  et par le biais  de l’écriture, j’essaye de préserver cette langue. C’est à mon sens, un devoir de mémoire envers notre culture.

- Comment avez-vous eu l’idée  de la rédaction de ce livre ?

- En parallèle des poèmes que j’écris, et malgré la semi clandestinité dans laquelle j’évoluais, j’ai toujours essayé d’écrire des articles dans des journaux pour léger au lectorat futur des témoignages sur notre combat. Concernant mon roman, l’idée avait germée dans ma tête au début des années 80, mais j’avais une certaine, appréhension de l’écriture, je me sentais pas à la hauteur de rédiger un livre, encore moins d’élaborer un roman ! Puis un ami à moi, chercheur en langue et culture à l’université de Francfort «  Kamal Nait Zerrad », m’a encouragé à me lancer en argumentant qu’il fallait au moins essayer. 

C’est donc le 12 Janvier 2000, jour de l’an Amazigh (et c’est un hasard ?) que j’ai fait la première ébauche du livre. Je l’ai terminé par un 17 Octobre, mois de la révolution (autre hasard ?) 

- « Ville-rencontre » a été édité en France, pour quoi pas en Algérie ?

-  Pour l’édition du livre, je dois vous dire que j’ai tapé à toutes les portes, je me suis rendu à Alger, en Kabylie,  sans succès. Mon ami Nait Zerrad m’a proposé de le publier en France. Ce qui a été fait aux éditions l’Harmattant. 

- Quel est l’histoire de votre roman ?

-Pour moi, contribué à l’épanouissement de l’homme est une chose primordiale.

J’ai essayé dans ce livre, d’apporter quelque chose de nouveau au par rapport aux autres romans qui ne parlent que de la revendication Tamazight. J’ai essayé de démontrer, j’espère que j’y arrive, que la compréhension entre les gens dépasse leur appartenance sociale et parfois culturelle.

Pour les besoins de mon histoire, j’ai inventé un espace urbain appelé «  Carrefour de civilisations ». Cette ville, dans  mon imaginaire, se trouve en Afrique du nord, entre Oran, Tripoli, Nador et Béjaia. En toile de fond de l’histoire, un amour réel, et non charnel, prend forme dans un dédale de souvenirs puisés dans la mémoire  de mon enfance. J’y parle de la femme en tant qu’individu à part entière, je dénonce l’arbitraire, l’injustice, et surtout, j’ai voulu faire passer des idées nobles telle que la liberté.

- Votre inspiration pour l’écriture de ce livre ?

- Ce n’est pas un roman autobiographie, mais c’est toujours mon inconscient qui remontre à la surface pour me dicter les idées.

Parfois en relisant des passages, je n’ai vraiment pas l’impression qu’ils sont de moi ! Et pourtant toutes les choses auxquelles je crois sont là !        

- Avez-vous déjà pensé à faire traduire votre livre ?

- Personnellement non, parce que l’idée initiale de faire ce livre en Tamazight je ne me vois pas pour autant comme avocat des opprimés, mais je suis à l’écoute des besoins des gens. 

La langue Tamazight étant en ce moment le parent pauvre de la littérature Algérienne, j’essaye de mes moyens de la relancer.

D’un autre côté, je ne rejette pas l’idée qu’un collègue puisse le faire. D’ailleurs, j’ai déjà reçu une proposition d’une traduction en arabe, ce que j’apprécie.

- Comment en êtes vous venu au combat pour la cause  Amazigh ?

- Je suis un produit de la culture orale, quelle soit arabe dialectale ou Amazigh. Personnellement, je suis arrivé à Oran à l’âge de six ans où j’ai connu les quartiers populaires de Sidi El Houari, la calère et Ras El Aïn. C’est à partir des années 70, que mon intérêt pour la cause Amazigh a commencées. Au début ce fut un intérêt pour la langue en elle-même, puis le fil en aiguille, et vu les exactions  dont notre peuple a été victime, je me suis carrément engagé dans un combat que je crois juste et bénéfique. Je vous dirais même plus si les rôles étaient inversés et que la langue arabe était minoritaire dans notre pays, je me serais investi tout autant, dans le même combat.

- Ce combat continue toujours en Algérie, votre avenir par rapport à cela ?

- Je suis un être humain tolérant de nature. Je ne cautionne aucune violence de quelle sorte qu’elle soit. Mais quand je suis convaincu d’une idée je la revendique.

J’ai consacré ma vie pour cette cause, cela me fait mal au cœur de voir toute cette désinformation, toute cette haine…

 Enfin je tiens à préciser que je ne fait pas dans la politique politicienne, ni de la politique de salon. Je revendique un droit pour un avenir plus radieux, je l’espère.

- Votre dernier mot ?

- Mes mains sont vides, je ne suis pas riche, ma langue est quelque peu liée, mais j’ai en mon cœur beaucoup d’espérance.

L’être humain se doit d’être confiant, car comme « Idir » dans mon roman, l’esprit de l’homme s’en va avec les vagues recherchant l’espoir entre le sommeil et le réveille.

Meryem Ch.

La voix de l’Oranie, Samedi 22 mars 2003. 

 

“A taqbaylit

I yeḍran nekkni neqbel-it”

Ɛli ideflawen.

 

         

                                                    

           قافآ و عادبإ تاراضحلا ىقتلم...

 

 

'تاراضحلا ىقتلم'خ١غ٠صبِلأا خغٌٍبث خ٠اٚس  , ٞشئاضجٌا تربىٌا ٍُمث' ٓث يبّجفٛػ'ٟغ٠صبِلأا ةدلأا ٚ ٓفٌا ذ١صس ٌٝإ فبع٠ ذ٠ذج دٌِٛٛ  , ٟف خ٠اٚشٌا ًّذريبجٌّا از٘ ٟف عاذثلإا ٚ ٓفٌا ةبث خزفر حذ٠ذج اسبىفأ ٚ بلبفآ بٙرب١ؼ .

 تربىٌا بٙظٛخ٠ خثشجر يٚأ بٙٔإ ’فٛػ ٓث يبّج ’ٟئاٚشٌا ٓفٌا ْاذ١ِ ٟف .بصبخ اض١ّر ٚ اش١جو بدبجٔ ذٌبٔ بٙٔأ لاإ از٘ ُغس .

 عٛظِٛ بٌٙٚبٕز٠ ٟزٌا حدذؼزٌّا قبف٢ا ٛ٘ ب٘ش١غ ٓػ خثشجزٌا ٖز٘ ض١ّ٠ بِ ٚ خ٠اٚشٌا ,تربىٌا بٍٙؼج ذمف , ٗ١ف غّزجر ٞزٌا ػ١سجٌا غّزجٌّا حسٛص ٍٝػ خزفٕر حزفبٔسبىفلأا ٚ دب٠ٛزسٌّا فٍزخِ ٟٕؼ٠ بِّ داشفلأا ٚ دبئفٌا فٍزخِ .

ٓ٠أضج ٟف خ٠اٚشٌا ًضّزر    , ْب١س١ئس ْلاؽث ٚ خ٠سٛذِ خصل يٚلأا ءضجٌا بّ٘’ش٠ذ٠ا ’ ٚ خ٠اٚشٌا ساذدأ ًو ٌٗٛد سٚذر ٞزٌا’سسرٛص ’ سٚد ٗؼِ ُسبمزر ٟزٌاخٌٛؽجٌا .

 ْإ ’ش٠ذ٠ا ’ػ١سجٌا ًجشٌا ٓػ حسٛص خ٠اٚشٌا ٖز٘ ٟف , ك١مذزٌ ٝؼس٠ ٞزٌاحب١ذٌا ٟف ٗدّٛؼ ٚ ٗرار ,ٌٗلاخ ِٓ تربىٌا بٌٕ ضشؼ٠ , ٟزٌا خ١سفٌٕا ةشذٌاٗرار ٚ ٗسفٔ غِ ْبسٔلإا بٙظٛخ٠ , ٚ خضبؼٌّا خم١مذٌا ٓ١ث عاشصٌا ِٓ ٌُبػ ص١ؼ١ف حسٛصٌا ش١١غر ًجا ِٓ بٙ١ٌإ ٝؼس٠ ٟزٌا َلا٢ا ٚ َلادلأا ٓ١ث ٚ ضٚشفٌّا غلاٌٛاٖبجرا ًو ِٓ ٗجٔاٛجث ػ١ذر ٟزٌا خٍّظٌّا , ٟزٌا دبػاشصٌا ٖز٘ ًو ػسٚ ٟف ٚٗز١سفٔ تؼزر ,حب١ذٌا ٚ ًِلأا عبؼض شؼجٕ٠ , ش٘بؽٌا ٚ قدبصٌا ٗجد غِ ذٌٛ٠ ٞزٌاي’سسرٛص ’ساشّزسلاا ٚ َبِلأا ٛذٔ ٟعٌّا ًجا ِٓ حٛمٌا ٗذّٕ٠ ٞزٌا . ذٔبو ٚ’سسرٛص ’خفمضٌّا حأشٌٍّ اضِس ,خٍّؼزٌّا , ُغس ب٘دٛجٚ ضشف ًجأ ِٓ خفبىر ٟزٌاخجؼصٌا خ١ػبّزجلاا فٚشظٌا ,خٍِبؼٌا حأشٌّا ذٔبىف ,ٍُؼٌٍ خجٌبؽٌا حأشٌّا ٚ , ٚ ٚ ًّؼٌا ْٚؤض شثذر ٟزٌا ٚ ط٠شٌّا ب٘ذٌاٚ خِذخ ٟف بٙسفٔ طشىر ٟزٌا حأشٌّاخّىد ٚ دبجص ٚ َضػ ًىث بؼِ ذ١جٌا .

 ذٔبو بّو ’سسرٛص ’خ٠اٚشٌا ِٓ ٜشخأ يٛصف ٟف ,حب١ذٌٍ شخآ ٕٝؼِ , ْبِلأاخلشطٌّا يبِ٢ا ٚ .

خ٠اٚشٌا ِٓ ٟٔبضٌا ءضجٌا بِأ  ,داشفأ حذػ ٓ١ث غّج ذمف , تربىٌا ُ٘سبزخآ١٠ٛٔبص لابؽثأ اٛٔٛى١ٌ , تربىٌا بٌٙٚبٕز٠ ٗز١صخطث خصبخ خصل ٌٗ ُِٕٙ ذداٚ ًو دبؼثأ ٓػ خٍِبو خصلاخ ٌٝإ فبؽٌّا خ٠بٙٔ ٟف ًص١ٌ شبمٌٕا ٚ ً١ٍذزٌا ِٓ ش١ضىث يلاخ ِٓ ٗ١ٌإ ِٟش٠ ٞزٌا فذٌٙا ٚ خٌٚبٕزٌّا خ١عمٌا دب١فٍخ ٚ حسبزخٌّا خ١صخطٌااذد ٍٝػ خثشجر ًو ضشػ .

 ذٔبو ذمف ازٙث ٚ 'داسبعذٌا ٝمزٍِ ’ ب٠بعمٌا ِٓ ش١ضىٌا بٙ١ف تصٕر خؽمٔحدذؼزٌّا ,خ١ػبّزجلاا ءاٛس ,خ١فبمضٌا ,خ١خ٠سبزٌا ,خ١سفٌٕا , ٝزد ٚ خ٠دبصزللااخ١سب١سٌا ,خ١عل ًىٌ ٚ ,بٍٙضّر ٚ بٙ١ٌإ ضِشر خ١صخض .

ًّؼٌا از٘ ٟف ً١ّجٌا ٚ  , ًئبسٌّا ٖز٘ ًو ٓ١ث غّج٠ ْأ تربىٌا خػبؽزسا ٛ٘ساٛذٌا ٚ فصٌٛا ِٓ تٌبل ٟف ,دب١صخطٌا ٓ١ث ش١صمٌا ساٛذٌا ءاٛس , ساٛذٌا ٚأ

ٗسفٔ ٚ ًؽجٌا ٓ١ث يٛؽٌّا ,شخ٢ عٛظِٛ ِٓ خ٠شذث ًمزٕ٠ ٗٔأ بّو , ًخ٠ ْأ ْٚدساذدلأا ٓ١ث غبجرسلاا ٚ ًسٍسزٌبث .

 ٓػ اذ١ؼث ًئبسٌّا ًىٌ خ١ؼلاٌٛا ٚ كؽٌّٕا حسٛص ءبؽػإ ٍٝػ ضوس بّو ءاشمٌا شذس٠ ٞزٌا يب١خٌا , بٌٙٚبٕز٠ ٟزٌا خسبسذٌا ب٠بعمٌا يلاخ ِٓ ُٙجسذزس٠ ٕٗىٌخ١ِٛ١ٌا ٗرب١د ٟف ذداٚ ٞأ بٙط١ؼ٠ ْأ ٓىّ٠ ٟزٌا ٚ ُ١ّصٌا ٟف ُٙسّر ٟزٌا ٚ . بّوخضذث خ١غ٠صبِأ خغٌ بع٠أ تربىٌا ًّؼزسا ,خ١ٍصلأا بٙربٍّىث , سٚزج ِٓ حذّزسٌّاخم٠شؼٌا خغٌٍا , شخآ ٟف خجؼصٌا دبٍّىٌا طؼث حشطٌ طِٛبل قبفسإ َضٍزسا بِّخ٠اٚشٌا .از٘ ٍّٗؼٌ خ١فبمضٌا ٚ خ١ثدلأا خّ١مٌا ِٓ ذ٠ض٠ بِ ٛ٘ ٚ , ٚ ءاشص شٙظ٠ بِ ٚخ١غ٠صبِلأا خغٌٍا ٕٝغ .

تربىٌا ةٍٛسأ ٓػ بِأ  ,ٓ١١ٔبٕجٌٍا ةبزىٌا ذدأ ةٍٛسأ ِٓ اذج ت٠شل ٛٙف , ٚ ٛ٘’ْاشجج ً١ٍخ ْاشجج’ , داشٌّا فاذ٘لأا ٚ سبىفلأا ٓ١ث اش١جو بثسبمر ذجٔ ش١دغّزجٌّا كّػ ِٓ خؼثبٌٕا ب٠بعمٌا ٖز٘ ًضِ حشؼ يلاخ ِٓ بٌٙٛصٚ . غٌبؼ ّٓف ةبزو’حدشّزٌّا حاٚسلأا ’ ٟف ٗثبطزٌا ٗجٚ ظدلا٠ ْأ ٕٗىّ٠ ْاشجج ً١ٍخ ْاشججٌ ٓ١ث ٚ ٕٗ١ث ةٍٛسلأا ٚ صٌٕا’داسبعذٌا ٝمزٍِ ’ ٚ حب١ذٌا خفسٍف تٔبج ِٓ خصبخ غّزجٌّبث ضٌٕٛٙا ٚ خّئبٌٕا شئبّعٌا ه٠شذر ًجأ ِٓ خؽخبسٌا خػضٌٕا , ٟعٌّا ٚ ظفذر ٟزٌا خ١ػبّزجلاا خٌاذؼٌا ٚ ٟلشٌا ٚ حسبعذٌا ٍٝػ خذزفزِ حذ٠ذج قبفآ ٛذٔ ٗثخّ٠شىٌا حب١ذٌا ٟف دشف ًو كد ,ػمف ّٓى٠ ٛٙف فلازخا نبٕ٘ ْبو ْإ ٚ  قساٛف ٟفبِّٕٙ تربو ًو بٙط٠بػ ٟزٌا فٚشظٌا ٚ ْبىٌّا ٚ ْبِضٌا .

 ْأ ٛ٘ ٌٗٛل ٓىّ٠ بِ ًو ش١خلأا ٟف ’داسبعذٌا ٝمزٍِ ’ ٗث داسأ عاذثإ ٟ٘ تربىٌا’يبّج فٛػ ٓث ’ ٛذٔ خ١غ٠صبِلأا خ٠اٚشٌبث غفذر حذ٠ذج سبىفأ ٚ قبفآ حشؼسٛؽزٌا ٚ دذجزٌا ,ٟػٌٛا ٚ شىفٌا ئدبجِ غّزجٌّا ٟف خسشر ٚ . ْٛىر ْأ ّٕٝزٔخ١ٕفٌا ٗرب١د ٟف تربىٌٍ عاذثلإا ٚ ءبؽؼٌا ِٓ ذ٠ضٌٍّ ادلا١ِ .

ب. ةيفاش

 ُلس شوٛفبص02 شجّزجس شٙض 2003

 

 

 

 

 

                                

“S yisem n Σellic nessawal, nura-t di yal d lkaɣeḍ.  

Γas tura nga-yas azal, asmi yedder " AWER YAWEḌ"!  

Benεuf d Mezdad mazal, ar d awḍen sanda ara naweḍ.  

Riɣ kan ad ssiwezleɣ awal, ur ken-ttuɣ a wa neɣ a tayeḍ.  

Asmi ara tzedɣem seddaw wakal, agu i ken-yeffren a t-nesfeḍ.  

Ahat Kafka ad yekker ad yeẓẓall, a t-yewwet wugur ad tafeḍ?  

“ A yemma lmizan imal, a taẓeyt deg-m tṣubbeḍ.  

                       Mass ULAC ur nekkat uzzal, fessus, deg-s tessalayeḍ”.

 

Sεid At Mεemmer.

Awlawal seg Wehran.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

 

L’article :

 

Les populations amazighes croient en leur Printemps

par Ali Chibani

jeudi 28 juillet 2011

 

 

C’est « une culture déboutée de l’être, acculée dans les marges de l’illégitimité ou du jeu, et qui l’est depuis si longtemps que c’est devenu sa seconde nature, aussi essentielle que la première [1]. » Ce sont là les termes forts que l’écrivain et anthropologue algérien Mouloud Mammeri a choisis pour parler de la culture amazighe (berbère). Asphyxiées, niées et menacées de disparition pendant des millénaires, la culture et la langue amazighes vont-elles enfin être reconnues et institutionnalisées en Afrique du Nord ? Après deux printemps sanglants (le Printemps berbère, en 1980, et le Printemps noir, en 2001, en Algérie), l’année 2011 amène-t-elle avec elle le troisième printemps qui serait l’aboutissement d’un combat commencé avant les indépendances ?

Depuis l’allocution dans laquelle le roi du Maroc Mohammed VI, le 17 juin, a annoncé l’inscription de « tamazight » dans la nouvelle Constitution du pays [2] comme « langue officielle », les locuteurs reprennent espoir. Ils s’organisent pour profiter de ce moment historique afin d’obtenir la reconnaissance qui manque à leur identité.

Pour l’heure, les militants amazighs marocains refusent de céder à la liesse et préfèrent rester réalistes. « L’officialisation de notre langue est certes un grand acquis, confie Ahmed Assid. Toutefois, elle reste un acquis fragile et la manière de le présenter nous mécontente. » Ce membre de l’Observatoire amazigh des droits et des libertés (OADL) dénonce la reconnaissance de l’arabe et de tamazight dans deux lignes séparées là où il était attendu de lire dans une seule et même ligne : « L’arabe et tamazight sont les deux langues officielles de l’Etat. » Il regrette aussi que, « contrairement à l’arabe, aucune protection juridique n’ait été prévue pour notre langue. Nous ne pouvons pas accepter une telle officialisation, d’autant plus qu’elle ne peut se faire dans une constitution absolutiste ».

Pour comprendre cette réaction, il faut rappeler que les avancées enregistrées dans le domaine de la promotion de l’amazighe, quand elles sont lancées par les Etats, reflètent la volonté des autorités d’encadrer une revendication qui mobilise, et non celle de satisfaire une exigence populaire légitime. Dans les écoles marocaines, cette langue est apprise indistinctement aux arabophones et aux berbérophones, mais à 15 % des élèves du royaume seulement. En Algérie, cet enseignement est limité à cinq préfectures, alors qu’il devait en concerner 16 sur les 48 que compte le pays. Toutes sortes d’embûches sont semées sur le parcours des étudiants et des professeurs qui dédient leur carrière à leur culture : retards dans les paiements, affectation très éloignée du lieu d’habitation, manque de moyens... Les médias amazighs rencontrent les mêmes problèmes : « Le pouvoir a surtout peur de la chanson kabyle engagée. Il nous contraint à la censure et à l’autocensure, explique une journaliste de la radio algérienne Chaîne II. Quant à la chaîne de télévision en tamazight, elle n’apporte rien de neuf et elle est très surveillée. »

Les revendications identitaires servent aux Etats à légitimer la dictature et à diviser les populations. Pour créer un fossé entre arabophones et amazighophones, les autorités maghrébines ont toutes déclaré l’ensemble des pays composant le territoire nord-africain exclusivement « arabo-musulmans », allant jusqu’à créer une forme de dichotomie entre musulmans et amazighs, assimilant ces derniers à des extrémistes comparables aux islamistes. Quand le chef de l’Etat algérien Abdelaziz Bouteflika a décidé de la création d’une chaîne en amazighe – initiative rapidement imitée par le royaume marocain –, il a ouvert au même moment la chaîne Coran TV. La première apparaissait comme un os jeté aux démocrates pour qu’ils se taisent sur la création de la seconde.

Actuellement, le salut de la langue et de la culture amazighes vient surtout de la société civile. Assid reconnaît que sa langue vit « une véritable renaissance, avec des manifestations culturelles qui se multiplient et une production littéraire qui dépasse la production francophone au Maroc ». Cet « âge d’or », on le retrouve aussi en Algérie, où plusieurs festivals ont vu le jour pour récompenser les meilleurs travaux artistiques et scientifiques, tandis que la production cinématographique explose. Des rencontres et des spectacles sont présentés dans tous le pays, ce qui offre aux différentes cultures (kabyle, chaouie, touareg, mouzabite…) de nouveaux espaces de rencontre.

« Le Maroc a franchi le pas »

La décision de Mohammed VI n’est pas passée inaperçue en Algérie, où son discours a été très suivi. Le chroniqueur du quotidien El Watan Djaffar Tamani remarque : « Ainsi, l’officialisation de tamazight n’a rien de dramatique ni de périlleux pour la stabilité d’un pays. Le Maroc a franchi le pas  [3]. » Le Makhzen a en effet détruit une autre fantasmagorie du pouvoir algérien selon laquelle la reconnaissance constitutionnelle de la première langue parlée en Afrique du Nord provoquerait une guerre civile tant la population arabophone y serait hostile. Tel est le discours tenu par les dirigeants et, surtout, par M. Bouteflika. La réforme constitutionnelle lancée par ce dernier quelques jours après celle du Maroc ne devrait pas franchir le cap de l’officialisation.

Le départ de M. Ben Ali a libéré le mouvement amazigh tunisien qui est, par ses discours, comparable aux indépendantistes du Congrès national canarien (CNC) [4]. Les locuteurs amazighs, interdits de parler dans la langue de Jugurtha, ont été réduits à quelques centaines de milliers vivant à Djerba, Matmata, Douiret… Une minorisation qui a commencé sous le régime de Habib Bourguiba. « Après l’indépendance, les montagnards avaient été contraints à l’exode. Ils ont dû descendre en ville et s’assimiler aux populations arabophones », résume Khedidja Ben Saïdane. Une telle politique a valu au régime de M. Ben Ali plusieurs interpellations du Haut-Commissariat des Nations unies aux droits de l’homme. Des appels restés sans effet.

La baisse du nombre de locuteurs ne décourage pas les militants. Agée de 26 ans et étudiante à l’université de Tunis, Ben Saïdane consacre son Master à la « toponymie amazighe » dans le sud d’où elle est issue ; un sujet qui est loin de son choix initial. « Je voulais travailler sur “les minorités amazighophones de Tunisie”, raconte-t-elle. Mais aucun professeur n’a accepté de diriger mes recherches. Certains ont refusé par peur ; d’autres par conservatisme et parce qu’ils considèrent que la Tunisie est un pays arabe, point. »

Elle a déjà soulevé le problème de la reconnaissance de sa culture dans la future Constitution tunisienne. Elle est à la tête de l’Association tunisienne pour la culture amazighe (ATCA), nouvellement créée et qui devrait recevoir son agrément dans les prochains jours. « Nous avons commencé à sensibiliser les citoyens et les partis politiques à ce sujet. Mais nous n’envisageons pas de demander l’officialisation. C’est chose impossible en Tunisie, car nous sommes trop minoritaires. Nous voulons seulement qu’il soit fait référence à la dimension culturelle amazighe de la Tunisie », explique-t-elle, avant de regretter que, en dehors de petits partis, toutes les organisations politiques rencontrées aient violemment rejeté jusqu’à l’idée d’une discussion. « Ces derniers jours, raconte-t-elle, une animatrice de Nessma TV s’est fait vilipender en direct par un homme politique pour avoir assumé ses origines amazighes. Ces difficultés m’encouragent à me présenter aux prochaines élections pour participer à l’Assemblée constituante afin de mieux défendre ma cause. »

En Libye aussi, l’amazighe était interdit dans la rue par M. Mouammar Kadhafi. « Mais, depuis le début de l’insurrection, les choses ont changé, juge M. Fethi Benkhelifa, conseiller auprès du ministre de la justice du Conseil national de transition (CNT). Nous avons déjà commencé à nous organiser. La chaîne Libya TV émet en arabe et en amazighe et trois centres d’enseignement de la langue ont déjà ouvert à Nefoussa et à Tripoli. » Interrogé sur la réaction de la population si le CNT ne reconnaissait pas officiellement sa langue, notre interlocuteur menace : « Nous n’avons à supplier personne pour que notre langue soit reconnue en Libye. Un droit est un droit. Si, à la fin de l’insurrection, des voix s’élèvent pour nous interdire encore de parler notre langue ou pour refuser sa reconnaissance officielle, nous reviendrons à la case départ. Nous reprendrons les armes et nous continuerons notre combat. » Malgré ce ton, M. Benkhelifa, en exil depuis quinze ans en raison de ses activités militantes, est optimiste pour l’avenir. D’après des sources en contact avec le CNT, la Libye post-Kadhafi aurait aussi deux langues officielles, l’amazighe et l’arabe.

 

Ali Chibani

http://blog.mondediplo.net/squelettes/images/logodiplo.gif

Lettre du Maghreb

http://blog.mondediplo.net/2011-07-28-Les-populations-amazighes-croient-en-leur

 

 

Notes

[1] « L’imaginaire éclaté de Jean Amrouche », Actes du colloque « L’Eternel Jugurtha », éd. Jeanne Lafitte, Marseille, 1987, p. 158.

[2] Lire « Trois projets de Constitution et des doutes », La valise diplomatique, 30 juin 2011.

[3] « Et tamazight ? », El Watan, Alger, 20 juin 2011.

[4] Renvoyant à ces ancêtres amazighs, les Guanches, dont la langue n’est plus parlée, le CNC se présente comme un « parti indépendantiste des Iles Canaries, territoire africain encore colonisé par l´Espagne » (voir le site officiel, en espagnol, de l’organisation).

http://logi8.xiti.com/hit.xiti?s=182780&s2=3&p=blog3::2011-07-28-Les-populations-amazighes-croient-en-leur&hl=21x39x32&lng=fr&r=1152x864x24x24&re=1135x693&ref=http://fr.mg41.mail.yahoo.com/dc/blank.html?bn=574$.intl=fr$.lang=fr-FR

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

L’ hommage :

Hommage à Haroun Mohamed

 

par Abbas Jugurtha 

“Init-iyi-d isem AMAZIƔ

Ma tilelli s tegrawla

Neɣ ɣef wakken ttwaliɣ

S akersi teṭṭuqet tazzla”

Agrawliw Lwennas Matub.

 

 

 

Muḥemmed Harun « Masin » 1949 /1996

 

 HAROUN Mohamed est décédé le 22 mai dernier (22 Mai 1996), suite à un arrêt cardiaque. Un hommage lui est rendu dans ABC Amazigh n°3 dont voici Le mot de M. O. MEDJEBER:

 

Que de souffrances, que de larmes, que de tortures que d’humiliations, que de mépris que de privations, que de sacrifices, que d'incompréhensions, il aurait fallu subir, pour qu'aujourd'hui l'on puisse dire, écrire sur un mur, sur un papier, sur un tableau, sur une banderole, sur un décret présidentiel, sur une constitution: le mot AMAZIGH.

Un mot! Un mot qui faisait peur! Un mot qui faisait trembler la toute-puissance Etatique.

Jamais, sans doute, dans l'Histoire de l'Humanité, un mot n’a été aussi chargé de symboles, de sens et n'inspirait autant de craintes. Un mot-clef...

Un mot parce que signifiant "Homme libre "; parce que synonyme de " Liberté ", de " Droits de l'Homme "; parce que véhiculant des valeurs ancestrales, des traditions multi-milénaires de Démocratie, de Justice, d'Honneur, de Dignité, de

Grandeur, de Respect, de Patriotisme: ce mot-là était honni, tabou, frappé d'interdit d'écriture et même de simple chuchotement.

" ... L'Algérien était ankylosé puis momifié dans des textes qui lui interdisaient même jusqu’au moindre murmure. La toute-Puissance Etatique et l'appareil politique réfléchissaient pour lui, veillaient sur lui et géraient même jusqu’à son intimité... " (in Algérie-Actualité, hebdomadaire national, N° 1120 du 2 au 8/4/87).

Mouloud Mammeri en savait quelque chose: lui qui vit publier l'un de ses rares communiqués culturels, par le quotidien national " El-Moudjahid " dans la rubrique NECROLOGIE entre deux avis de décès, en 1972.

Une injure grave faite à celui qui rédigea un rapport, à l'adresse de l'ONU, en faveur de la décolonisation de l'Algérie, durant la guerre de libération.

Mohamed Haroun en savait quelque chose: lui qui préféra ne pas recevoir les visites familiales, plutôt que de se soumettre au diktat de l’Administration du sinistre pénitencier de Lambése qui lui refusait de parler en tamazight avec sa famille. Faire plus de 1200 km et se voir interdire de parler dix minutes en tamazight !

Ces dix minutes qui coûtèrent jusqu’à la vie à Madame Haroun née à Aït-Bessai Zahoua, valeureuse mère (*) de Mohamed Haroun, ancienne maquisard veuve, de son vivant d'un officier de l'Armée de Libération Nationale.

Ces exemples de répression linguistique et culturelle sont innombrables. A l'instar de celle vécue en 1988 par cet enseignant d'histoire qui se fit rappeler à l’ordre par son inspecteur " pédagogique " en voulant " corriger " le titre du programme d'étude: " La civilisation amazighe ancienne " au lieu et place de " La civilisation maghrébine ancienne " anachronique.

Ils se trouvent encore des gens qui persistent aujourd'hui à dire "Non à la constitutionnalisation de tamazight " parce que, disent-ils, cela " risquerait de provoquer des cassures ethniques ", suggérant un conflit ethnique, lequel conflit n’existe que dans leur imagination. A l'instar de ces fantômes de notre enfance avec lesquels nos bonnes vieilles grands-mères nous faisaient peur, pour nous obliger à rester tranquilles, à obéir.

L'Histoire le montre: le combat de Mouloud Mammeri et de Mohamed Haroun est juste.

Le soulèvement populaire d'avril 1980, les marches grandioses du M.C.B. et le boycott scolaire et universitaire le prouvent: il y a des milliers, des millions de Mammeri et de Haroun. Que de choses passées, de chemin parcouru, du temps où l'on n’était qu’un groupuscule, du temps où l'on nous raillait même!

Après avoir, non sans peine, grâce à tous ceux et à toutes celles qui ont donné de leur temps, de leurs larmes, de leur sacrifice, de leur argent, de leurs souffrances - et Mohamed Haroun en était l'un des Martyrs - brisé le tabou qui frappait

tamazight et l'amazighité, il nous reste à restaurer cette " belle langue " comme l'appelait Mohamed Haroun, jusqu’à lui rendre toute sa beauté et tous ses droits.

Indéniablement, le meilleur hommage que l'on puisse rendre à Mouloud MAMMERI l'intellectuel impénitent qui préféra la culture du peuple à la culture de salons d'une part, et d'autre part, à Mohamed HAROUN, l'intellectuel révolté qui préféra la résistance à l’oppression plutôt qu’une brillante carrière universitaire, c’est de continuer leur oeuvre inachevée.

 

M. O. MEDJEBER in Amazigh Bulletin de Communication n°3 

(*) Décédée dans un accident de la circulation en rendant visite à son fils détenu à Lambese

 

http://www.amazighworld.org/studies/articles/hommage_%E0_haroun_mohamed.php 

 

 

 

 

 

Interview : Mohamed Haroun, Itinéraire d'un militant

par Les insoumis, lundi 6 juin 2011, 12:49 ·

 

Interview que Masin U Harun (Mohamed Haroun) a accordé au quotidien algérien "El Watan" (Le Pays) en 1991. Une (quasi) exlu signée "Les Insoumis"

 

Masin U Harun et ses filles

 

 

Le Pays : Qui est Mohammed Haroun?

Masin U Harun : Je suis né le 13/04/1949 à Tifrit, fils du "sergent Tahar" tombé au Champ d'honneur les armes à la main en 1958. En plus de mon père, j'ai perdu deux sœurs mortes de misère des suites directes de la guerre de libération. Ma mère, quant à elle est morte dans un accident de la circulation en venant me rendre visite en prison. J'ai commencé mes études à l'âge de 11 ans dans un camp militaire français. 

En 1963 j'ai rejoins le centre d'enfants de Chouhadas de Bir-Lahrach(El-Eulma, W. Sétif). Brillant élève, j'ai fait trois classes en une seule année(CM1-CM2 et fin d'études). Puis, orienté vers le CET(Collège d'Enseignement Technique) d'El-Eulma, je faisais sept kilomètres à pied entre le centre et le CET.

En 1967, je me suis inscrit au CNET de Sidi-Aich pour préparer un CAP d'ajusteur, diplôme que j'ai obtenu avec la meilleure note. Après un concours j'ai été admis au lycée technique de Dellys où j'ai obtenu le BM(Brevet de Maîtrise) et le BAC Technique, diplôme grâce auquel je me suis inscrit à la Faculté Centrale d'Alger en Sciences exactes. Mon vœu à l'époque c'était l'étude de la conception du laser.

Parallèlement, je travaillais et étudiais l'astronomie à l'Observatoire de Bouzaréah et, le temps restant, je faisais de la recherche sur la langue tamazight. J'étais

même en contact avec feu Mammeri, alors directeur du C.R.A.P.E. à Alger. 

Tout cela à été interrompu par mon arrestation le 5 janvier 1976. 

L.P. : Pourquoi cette interruption alors que vous aviez un avenir prometteur?

M.H. : Au lendemain de l'indépendance déjà, j'ai été déçu et révolté par l'attitude négative de certaines personnes qui n'ont pas respecté le Serment donné à nos pères morts pour l'Algérie.

L.P. : Expliquez-vous? 

M.H. : Je vous cite quelques exemples des causes de ma révolte: 

 Pour entrer au centre d'enfants de Chouhadas en 1963 j'ai dû pleurer pour apitoyer le maire de l'époque. J'ai essayé mais en vain, d'obtenir une bourse d'internat au CNET de Sidi-Aich. J'étais donc obligé de payer ma pension qui s'élevait à 340 DA par trimestre alors que ma mère, veuve de Chahid avec trois enfants à charge ne touchait que la

 

modique somme de 540 DA par trimestre ! Il nous restait donc 200 DA. Qui peut vivre avec cette somme pendant trois mois ?

Au lycée technique de Dellys, pendant une fête de l'Aïd, je n'avais pas 1 centime pour rentrer chez moi. Savez-vous ce que le surveillant m'avez dit: "Du moment que tu n'a pas d'argent pour rentrer chez toi, je me demande ce que tu fais ici dans le lycée". D'après lui, un pauvre n'a pas le droit d'étudier...

Maître d'Internat au C.E.G de Dellys pendant l'année scolaire 1970/1971, je commençais à sensibiliser les élèves sur la question amazighe. Les coopérant Égyptiens se sont réunis et exigés mon exclusion de l'établissement. En tant qu'Algérien n'avais-je pas le droit de rechercher mes origines et ce dans mon pays ? Enfin, ce serait trop long pour énumérer toutes les vexations que j'ai subi.

 

L.P. : Vous avez donc décidé de mener un combat ?

M.H. : Oui

L.P. : Lequel ?

M.H. : Avant tout je suis fils de combattant, j'ai vécu la guerre dans ma chair. Savez-vous que la maison qui a abrité le Congrès du FLN à Ifri (Ouzellagen) appartient à ma propre tante Haroun Ouardia ? Très jeune, j'ai été déjà destiné et conditionné pour mener un combat pour la liberté et contre l'injustice et ce, d'où qu'elle vienne.

L.P. : Pourquoi avoir choisi la violence comme moyen de lutte ?

M.H. : La violence est un ultime recours pour tout combat. J'ai commencé à militer dans des organisations clandestines, au début strictement dans le cadre culturel. C'est ainsi que j'ai participé à la création de la revue "ITIJ" (Le Soleil) en langue Tamazight qui était éditée en Algérie. Cette revue avait attiré les

foudres du pouvoir qui avait opté pour la répression. Loin de baisser les bras, avec un groupe de militants nous avons crée l'Organisation des Forces Berbères (l'OFB) et nous avons édité, toujours en Algérie, une revue politique "ATHMATHEN" (les frères). 

En outre, nous distribuons des tracts pour éveiller la connaissance identitaire. La répression a doublé en férocité. Et dans ce climat de psychose, j'ai été donc prêt à tout pour redonner courage au peuple algérien et à donner ainsi un sens à mon combat. Je pourrais m'expliquer plus longuement dès qu'une autre occasion me sera donné. Je dois vous dire que j'ai été "boycotté" par les médias depuis ma libération.

L.P. : Et votre arrestation ?

M.H. : J'ai été arrêté le 5 janvier au restaurant Universitaire vers 20H par la Sécurité Militaire. Mis dans une voiture banalisée jusqu'à hauteur de la R.T.A, là j'ai été conduit dans un fourgon blindé et

complètement dans le noir, en un lieu que j'ignore jusqu'à ce jour où j'ai subi un interrogatoire musclé pour ne pas dire que j'ai été torturé.

L.P. : À la Cour de la sûreté de l'État de Médéa, votre procès ?

M.H. : Vous croyez qu'il y a eu procès ? Nous avons été à Médéa uniquement pour écouter le verdict. Mon avocat, commis d'office, était bègue ! Prison à perpétuité pour moi.

L.P. : En entendant le verdict qu'elle à été votre réaction ?

M.H. : J'ai été très calme, serein même. En fait le verdict n'avait fait que renforcer davantage ma conviction dans la lutte. Car une fois de plus je venais d'être victime d'une autre injustice dans mon propre pays.

L.P. : Parlez-nous de votre détention ?

M.H. : Au début, ce qui m'avait touché c'était le fait d'être présenté comme étant anti-Algérien, un bandit, un vaurien, un

vendu, etc... Mais comble de tout cela, c'est quand ils ont osé porter atteinte à la mémoire de mon père en me faisant passer pour un fils de harki, moi, fils du Chahid "Sergent Tahar" mort pour l'Algérie. Toute ma détention s'était déroulé à Lambèse onze ans et demi durant.

L.P. : Les conditions de votre détention ?

M.H. : Les premières années atroces: j'ai même connu l'isolement. On avait voulu me faire passer pour un fou et ce, pendant deux ans au moins. C'était une raison pour moi de ne pas perdre la raison. J'ai lutté contre la folie. Je ne m'en suis sorti de cet enfer que grâce à ma persévérance et à mon esprit de lutteur, de combattant.

L.P. : À quoi passiez votre temps ?

M.H. : À étudier, à lire tout ce qui me passer par la main: français, arabe, anglais, espagnol, etc., et surtout continuer clandestinement à faire des recherches. Ce qui m'a permis de

supporter ce calvaire et préparer l'avenir, car je croyais en ma libération.

L.P. : Votre libération ?

M.H. : J'ai été libéré le 5 juillet 1987, à l'occasion du 25ème anniversaire de l'Indépendance. Mais cette liberté n'étais pas complète car je n'ai pas retrouvé ma mère, morte dans un accident de la circulation en voulant venir me rendre visite à Lambèse. Je n'avais pas eu le droit de la voir avant son enterrement vers la fin de 1976. Et dire, la pauvre qu'elle avait été ravitailleuse et agent de renseignements pendant la Révolution.

L.P. : Comment avez-vous été accueilli par la population de Tifrit et de la région ?

M.H. : C'était grandiose, indescriptible, cela m'a fait oublié les onze ans et demi de misère passés à Lambèse et a renforcé ma conviction à donner plus pour cette Algérie pour laquelle tant de larmes et de sang ont coulé.

L.P. : Que devient Mohamed Haroun ?

M.H. : Je suis sans emploi, sans aucune ressource, célibataire, je suis aidé par des amis pour survivre, néanmoins cela ne me décourage pas pour continuer mon combat pour un idéal qui est Liberté-Justice.

L.P. : Et la démocratie naissante en Algérie ?

M.H. : Vous savez, la démocratie n'est qu'un vain mot car un Roi qui donnerait un peu de liberté à son peuple sera un démocrate... Hassan II du Maroc à même une opposition, le Roi de Jordanie, un parlement qui ne lui est pas majoritaire et au Népal on vote !

L.P. : Vos projets ?

M.H. : Littérature berbère, études sur la grammaire amazighe, linguistique générale et de la peinture.

L.P. : Le mot de la fin.

M.H. : Croyez-vous que cet entretien sera publié ?

 

“Nnaɣ a ssi lkumisaṛ

Anida i s-tebram i mmi

Ulukan daxel n lebḥer

A t-id-ḍeqqrent lemwaji

Tɛacem s lmenker

Ihi ulayɣer

Ad tḍemɛem tijɛal deg-i

Mmi ɣas yenṭerr

Ad yeṣber i ccer

Mačči d ccmata am kunwi”

 

Agrawliw Lwennas Matub.

 

Abbas Jugurtha 

Awlawal seg Wehran.

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

Tadlist nniḍen :

INTRODUCTION À LA REALISATION D’UN DICTIONNAIRE AMAZIGH-AMAZIGH À BASE KABYLE, Hamek Brahim

  dans notre rubrique  Téléchargement : http://www.ayamun.com/These_Hamek_Brahim.pdf

 

 

 

Retour en haut

Numéro 58     Juillet 2012

Le poème :

Abrid umezruy

Sɣur Muḥemmed (Masin) U Harun

 

Abrid nuɣ yezzi yuli 

Deg-s ahni* deg-s tilelli 

Tamaziɣt neɣ aẓekka 

D wagi i d abrid n trugza

 

Ahni-nneɣ s yes-s ad nessew

Akal yessan s yeɣsan 

D ikesman n imarawen

I ẓẓuɣuren igarfiwen 

Amezruy n tmaziɣt yif 

Tawsit tarwa tameddurt 

 

Abrid nuɣ yezzi yuli

Deg-s ahni deg-s tilelli 

Tamaziɣt neɣ aẓekka 

D wagi i d abrid n trugza 

 

Amek ara nili d aklan 

Ur nezmir d imaziɣen 

Imarawen izmawen 

Deg icenga ur ugaden 

 

Tamziɣt neɣ aẓekka 

akka i d abrid n trugza 

tarwa n tmurt tamaziɣt 

tilelli tif tameddurt 

Kkret ad nekkret, kkret

yessawal-aɣ-id umezruy 

Muḥemmed (Masin) U Harun

Lambis (Lambèse) Meɣres 1979

 

 Ahni: idammen s ttergit.

 

 


 



 Retour en haut

Adresse de messagerie électronique : Description : K:\1_CONFIDENTIEL_20-10-2011\Mes sites Web\Ayamun_lesNuméros_2000-2011\Septembre2009_fichiers\image009.gif 

ayamun@Hotmail.com

Adresses Web:

http://www.ayamun.com/

Retour en haut

Retour au titre

Description : K:\1_CONFIDENTIEL_20-10-2011\Mes sites Web\Ayamun_lesNuméros_2000-2011\Septembre2009_fichiers\image032.gif 

 

tanemmirt, i kra iẓuren ayamun, cyber-tasγunt n tsekla tamaziɣt, ar tufat !

Retour à Bienvenue

@Copyright  ayamun 2000
Dernière révision :
samedi 21 juillet 2012

 



1- Cf. Tassadit Yacine in : poésie berbère et identité, sur le mouvement maraboutique et ses origines.

 2 Selon si Lhanafi, un des membres de sa famille, décédé en 1993.

 

[3] Oncle paternel du poète.

[4] Poèmes Kabyles anciens, M. Mammeri, p.417.

[5] Voir M.Mammeri, Ibidem, p.424.

[6] Femme de son oncle Mohand Arezki.

[7] Adada, mère du poète.

[8] HANOTEAU, Poésie populaire de Jurjura, p. 20.

[9] Selon le colonel Robin, cité dans la même Revue en page 55, « Si Abdelkrim a été nommé caïd aux Béni Mellikeuch. C’était un homme pieu, riche, parent et ami de l’ancien Khalifa d’Abdelkader Si Ahmed Taieb Ben Salem. .Mais ce fut un échec. C’est alors qu’il rejoint la résistance pour devenir chef d’un groupe important de combattants. »

[10] El Mokrani avait deux femmes dont une Algéroise.